Sorry, your browser does not support JavaScript!
Sanskrit Reading Tutor
with Read It, Click It, Hear It!
Abbreviations Introduction
The Alphabet Methodology of Reading Tutor Read It, Click It, Hear It!

Format by A.K. Aruna, 2018 ver.1.0: UpasanaYoga. The contents here is taken from the author's book The Aruna Sanskrit Grammar Reference the first of a five book series available online in pdf format. If downloaded, requires installed Devanāgarī Siddhanta1.ttf font, downloadable from UpasanaYoga. If run from UpasanaYoga website, it alternatively can use online Web Font.
The behavior of actions are device, browser, and browser-settings dependent. As of now, Google's Chrome browser works fast and fully. Future versions of HTML language or JQuery libraries also may stop supporting some of the features employed here.

by A.K. Aruna
First Print Mar 2011 (ISBN 978-0-9818640-0-6)
First Update to HTML Mar 2018 with Creative Commons International License:
This work is licensed under the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/4.0/, or click the following logo:
Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License


नारायणं
nārāyaṇaṃ
नमस्कृत्य
namaskṛtya
,
,
नरं
naraṃ
चैव
caiva
नरोत्तमम्।
narottamam.

देवीं
devīṃ
सरस्वतीं
sarasvatīṃ
चैव
caiva
,
,
ततो
tato
जयमुदीरयेत्॥
jayamudīrayet.

Bowing to Lord Nārāyaṇa (Kṛṣṇa), and to Nara, the best of men (Arjuna), and to the Goddess (of knowledge) Sarasvatī, may one now commence the (epic) Jaya (‘Victory’).

Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)

Timeless adoration to my guru, Swami Dayananda Saraswati, a brilliant link in the tradition between the original knowledge of reality and today. Under his tutelage many gifted teachers are reinvigorating the Vedanta teaching tradition throughout India and the world in many different languages.

For this book and the entire Aruna Sanskrit Language Series, I am indebted to Arthur A. Macdonell (1854 - 1930) from whose works – A Sanskrit Grammar for Students (Oxford University Press, Third Edition 1927, in reprint as recently as 1997), A Vedic Grammar for Students (Motilal Banarsidass, 2000) and A Practical Sanskrit Dictionary – I have learned most of the Sanskrit grammar that I know. The Sanskrit grammar presentation in this book is essentially an adaptation of Macdonell’s A Sanskrit Grammar for Students. In preparing the Sanskrit Grammar Reference I have also relied upon William D. Whitney’s Sanskrit Grammar, M. R. Kale’s A Higher Sanskrit Grammar, and J. S. Speijer’s Sanskrit Syntax. For The Bhagavad Gita Dictionary I have employed Swami Dayananda Saraswati’s Bhagavadgita Home Study Course, the Bhashya of Sri Sankaracarya, Taranatha Bhattacharya’s Sabdastoma-Mahanidhi (A Sanskrit Dictionary), Macdonell’s A Practical Sanskrit Dictionary, Sir Monier Williams’ A Sanskrit-English Dictionary and his A Dictionary, English and Sanskrit, V. P. Apte’s The Practical Sanskrit-English Dictionary, The Student’s English-Sanskrit Dictionary and his Sanskrit-Hindi Kosha, Pandit S. Ramasubba Sastri’s Kridantarupamala, Krishna Vishor’s Gita Prakasa, and finally Amritsariya Ram Bhanot’s Shrimad Bhagavad Gita with Amritavarshini Tika. Special thanks to Dr. Pandit S. D. Satwalekar for exemplifying effective reader style lessons in his Sanskrit Self Teacher that build expressions into sentences, sentences into paragraphs, and paragraphs into pages of classic Sanskrit literature from the Ramayana and the Mahabharata, which the beginning student is soon reading, and without the need of a dictionary – amazing! For the Sanskrit analysis and presentation of the Gita, we are all indebted to the Bhashya of Śrī Śaṅkarācārya. For the concise English rendering of the import of the verses, again I fall at the feet of my teacher, Swami Dayananda Saraswati. His four volume Bhagavadgita Home Study Course clearly expounds the depth and breadth of Vyāsa’s and Śaṅkara’s vision to the English speaking world of today.

And finally I wish to thank you the readers, who have provided me an opportunity through this work to deepen my knowledge of the Sanskrit language and Bhagavad Gita.

Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)


Abbreviation Meanings
a. or adj.adjective(s)
abl.ablative
acc.accusative
act.active
adv.adverb
aor.aorist (tense)
॰-as first member
-॰as second member
aspir.aspiration
आ॰ or Ā.Ātmanaipada
aug.augment
b/4before
bene.benedictive
cf.compare
ch.chapter
changes to
cj.conjunction
cmpd.compound
conj.conjugation
conj. cons.conjunct consonant(s)
cons.consonant(s)
corr.correlative
cpv.comparative
cs.causal
decl.declension(s)
den.denominative(s)
des.desiderative
difference
du.dual(s)
encl.enclitic
esp.especially
ex.except
f. or fem.feminine(s)
fr.from
fut.future
fut. pt.future participle (active)
gram.grammar
gutt.guttural(s)
impf.imperfect
impv.imperative
in.indeclinable
in. pt.indeclinable participle
inf.infinitive
init.initial (letter)
intens.intensive(s)
interj.interjection(s)
irreg.irregular
m. or masc.masculine(s)
mid.middle (Ātmanaipada)
n. or neut.neuter(s)
nom.nominative
num.numeral
opt.optional(ly)
orig.originally
पर॰, Par. or P.Parasmaipada
pt.participle(s)
pcl.particle(s)
ps.passive
past act. pt.past active participle
pp.past participle (passive)
perf.perfect (tense)
peri.periphrastic
pl.plural
poss.possibly
poss. prn.possessive pronoun
pot.potential (mood)
pot. ps. pt.potential passive participle
prep.preposition(s)
pr.present
pr. pt.present participle (active)
pr. mid. pt.present middle participle
pri.primary
prn.pronoun
prn. a.pronominal adjective
redup.reduplicated/reduplication
redup. perf. pt.reduplicated perfect participle (active)
reflex.reflexive
rel.relative
resp.respective(ly)
root
s.strong
s.f.stem final
sec.secondary
semiv.semivowel(s)
sibi.sibilant(s)
sg.singular
spv.superlative
suff.suffix(es)
term.termination(s)
therefore
vow.vowel(s)
w.weak
w/with
w/wowith or without

Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)

Using this book

The Aruna Sanskrit Language Series

The Sanskrit Reading Tutor forms a part of The Aruna Sanskrit Language Series. It starts by wholly borrowing the first chapter of The Aruna Sanskrit Grammar Reference, which introduces the Sanskrit alphabet. Then it follows by showing the entire second chapter of the Bhagavad Gita it a way that demonstrates the reading components with audio backup. This makes learning the Devanagari script of Sanskrit easily possible, even without access to a trained Sanskrit speaker.

The second chapter of the Bhagavad Gita is the critical start for the Sanskrit lessons in the rest of The Aruna Sanskrit Language Series. Because of the beauty and depth of its verses the student will be more attracted to starting and completing the coursework.

The Sanskrit Reading Tutor shows each line of the Bhagavad Gita verses in the original script with transliteration. The international transliteration scheme (IAST) is used, instead of the varied regional sound-alike schemes that have less connection to the actual Sanskrit alphabet.

The lines of the verses are additionally broken down in two separate ways to show the separate syllables and then the individual words, thus progressively showing the student the proper methodology for correctly pronouncing the original Sanskrit text. This section should provide all the necessary practice material for the student to learn the Sanskrit script – essential for proceeding through the rest of this work and any other Sanskrit work. The special feature of this text is that one can click on any of the characters in the alphabet section to hear its pronunciation, and on any of the individual lines, quarter verses, or their syllables of verses to hear their pronunciation. In this way one can have each of these script elements individually re-read to you over and over while you are seeing the script on your screen. This is a very a unique and invaluable tool for learning the script and its pronunciation.

The entire Aruna Sanskrit Language Series was arranged for the following reasons. The Grammar Reference and the Grammar Coursebook are meant to stand together as an introduction to Sanskrit, without needing the other three books. If the student wants to proceed in this learning of the Bhagavad Gita, then minimally the Bhagavad Gita Sanskrit Key is also required. The Gita Dictionary was separated from the other books as it is more convenient to have a separate dictionary that can be opened as a reference for the Grammar Coursebook and the Bhagavad Gita Sanskrit Key. Whether you are trying to learn Sanskrit or not, you may still want to see the same good translation of this author in The Bhagavad Gita: Victory Over Grief and Death. It has the same English translation of the entire Bhagavad Gita within it.

The Aruna Sanskrit Language Series is available in print form in India. PDF versions are also freely available from the authors web site (www.upasanayoga.org). The core texts of this series is now being presented in HTML browser format as part of AK Aruna Vedanta Documents and Texts. The browser formatted texts introduced so far is The Aruna Sanskrit Grammar Reference and The Bhagavad Gita Dictionary. The Sanskrit Reading Tutor here adds to this great beginning.

Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)


1.1–4 1.5 1.6–7 1.8–9 1.10–1 1.12–6 1.17 1.18–9 1.20–4 1.25

The Sounds in the Sanskrit Language

1.1: The script. Saṃskṛta is the actual name of the language, but commonly is called by the Anglicized Hindi word Sanskrit. Today, Saṃskṛta is generally written in the Devanāgarī script, although some texts employ a regional script; for example, a version of the Tamil script in the southern state of Tamil Nadu. The Devanāgarī script itself has varied over time (even within the past century). The character formations used in this book are the current standard. The Devanāgarī alphabet consists of 48 characters, for the basic 13 vowel and 35 consonant sounds.

1.2: The sounds. The ancient grammarian Pāṇani recognized all 48 of the Saṃskṛta sounds and scientifically grouped them under a number of classifications, depending on the purpose. One classification (listed in 1.3: using Western terminology) is the location of the sound as it is made by the human voice. Another classification is the effort of the contact within the mouth at that location (1.4:).

1.3: The five locations of sound.
Most characters have one location; some blend two locations; two ( and ) vary, depending on the sound that precedes them; and one of those two () varies, depending on the sound that follows.
GutturalFormed by contact of the base of the tongue against the back of the throat (kaṇṭha).
PalatalFormed by contact of the middle of the tongue against the palate (tālu). The tip of the tongue touches near the front palatal ridge (the top of roots of upper front teeth, a half-inch above the top of the teeth).
CerebralFormed by contact of the tip of the tongue against the front of the downward hard dome (the mūrdha) at the middle of the palate. There is no good equivalent of this sound in English.
DentalFormed by contact of the tip of the tongue against the base or root of the upper front teeth (danta).
LabialFormed by contact of the lips (oṣṭha).

1.4: Five efforts of articulation and the characters that exhibit them.
The efforts are the extent of contact, or the shape of the restriction, between the organs of articulation where the sound is generated.
TouchedThe five classes of consonants (k – m in the alphabetical table, 1.5:).
Slightly TouchedThe semivowels (y – v).
Slightly OpenThe sibilants (ś – s), h, visarga (), and anusvāra () (see 1.5: ).
OpenThe vowels except a (ā - au).
ContractedThe short vowel a.

1.5: Devanāgarī alphabet with international transliteration, sound, and location. (Alphabetical order).
Vowels
Initial MedialTransit.Sounds LikeLocation
  aao in son
guttural
◌ाāo in bottle
िie in be
palatal
◌ीīe in bee
◌ुuo in move
labial
◌ूūoo in moon
◌ृrh in rhythm
cerebral
◌ॄin rhrhythm
◌ॢle in table
dental
◌ेea in tape
gutteral-palatal
◌ैaiy in my
◌ोooe in toe
gutteral-labial
◌ौauow in now
Consonants
Initial or MedialTransit.Sounds LikeLocation
 bhalf an hguttural or labial
 cn in French bonconforms to preceding vowel
kck in block
guttural
khckh in blockhead
gg in log
ghgh in log-hut
ng in song
cch in catch
palatal
chchh in catch him
jge in hedge
jhgeh in hedgehog
ñn in cringe
t in hurt
cerebral (1.3:)
ṭhth in hurt him
d in gored
ḍhdh in gored him
n in corn
tt in cat
dental
thth in cat hair
dd in mad
dhdh in mad house
nn in numb
pp in loop
labial
phph in loop-hole
bb in rob
bhbh in rob him
mm in much
yy in young
palatal
rr in drama
cerebral
 d
ll in luck
dental
v (w)v in vine /
w in Swami e
labial-dental / bilabial
śsh in ship
palatal
sh in perish
cerebral
ss in sit
dental
 f
hsoft h in hum
guttural
There is a tendency to slightly aspirate initial mutes, such as “k,” “t,” and “p” in English. In Saṃskṛta, initial nonaspirate mutes (1.9:) are more like these sounds at the end of isolated English words – where the aspiration is mostly cut off.
a.Noninitial short अ a has no character, as it is inherent in every consonant from क ka to ह ha. Consonants without any vowel after them are marked below with a stroke slanting left to right ् (called a virāma or halanta), as in क् k. When so written, the consonant is referred to by the term –kāra. For example, क् k is called ककार kakāra and ख् kh is खकार khakāra.
Consonants by themselves without either a following or preceding vowel are considered not pronounceable. (We unknowingly admit the same in English. The letter b is pronounced “be,” f as “ef,” etc.) To pronounce each Saṃskṛta consonant in table 1.5:, a final अ a is added (e.g., क is read “ka”, but the description and classification there applies only to क् kakāra).
Sometimes when a single consonant (e.g., a mute or न् n 1.9:) is at the end of a word with a pause afterward (e.g., at the end of a sentence), we add a short echo of the preceding vowel. For example, in तत् tat, the अ a is echoed: tata.
b.Visarga (ः ) never occurs as a word initial. Like other consonants, visarga cannot be pronounced by itself without a preceding vowel; moreover, visarga cannot be joined in writing with a following vowel. Visarga corresponds to the second half (-h) of the hard aspirates ख् k-h, छ् c-h, थ् t-h, and फ् p-h (1.9:). It is usually pronounced from the same position as its preceding vowel – as a short, hard blowing out of the breath.
Before the gutturals क् k and ख् kh, the visarga is a guttural – a distinct, hard blowing with constriction at the base of the tongue – and is called jihvāmūlīya. Before the labials प् p and फ् ph, the visarga is a labial and has a distinct bilabial “f” sound called upadhmānīya.
When at the end of a word with a pause afterward (e.g., at the end of a sentence), visarga is pronounced as a hard “h” followed by a short echo of the preceding vowel. For example, कृष्णः kṛṣṇaḥ is pronounced kṛṣṇaḥa. When vowel is ऐ ai or औ au, the echo is of the component इ i or उ u (SG.2.3.a:) respectively, e.g. नौः nauḥ (SG.3.41:) is pronounced nauḥu.
The optional visarga (before a sibilant, SG.2.28:) alphabetically occupies the place of the sibilant it replaces and is pronounced as the sibilant. For example, in अन्तःस्थ antaḥstha, the visarga has replaced the sibilant स् s that was in the original अन्तस्स्थ antasstha.
c.Anusvāra (ं ) never occurs as a word initial. Its pronunciation is like the French nasalization of their vowels. For example, the French word bon in bon voyage would be written and pronounced in Devanāgarī as बां bāṃ.
The optional anusvāra (before mutes and the nasals न् n and म् m, SG.2.25:) alphabetically occupies the place of the class nasal it replaces. For example, compare शंकर śaṃkara and शङ्कर śaṅkara (where anusvāra replaces ङ् ) or – incorrectly (1.10:) – कंपित kaṃpita and कम्पित kampita (where anusvāra replaces the root medial nasal म् m).
d.ल् l often interchanges with, or is derived from, र् r.
e.व् v is usually pronounced as a labial-dental “v,” made with the lower lip first slightly touching the upper front teeth. When preceded by a consonant in the same syllable, however, it is pronounced as a bilabial “w.” This has led to the popular transliteration of the conjunct व् v as w in many Saṃskṛta words that were coined in another language. For example, स्वामी should be pronounced and is popularly transliterated as Swāmī, instead of Svāmī, although the latter is technically correct.
f.ह् h corresponds to and is derived from the second half (-h) of the soft aspirates घ् g-h, झ् j-h, ध् d-h, and भ् b-h (1.9:). It is pronounced from the same position as its following vowel.

1.6: Writing. When writing Devanāgarī, the distinctive part of each letter, occupying at least two-thirds of the height of the final letter, is normally written first, then the vertical line, and finally the top horizontal line. For example, the syllable त ta is written with three strokes, the last two being the vertical line then the horizontal line. But, write in whatever order works for you. The top horizontal line is usually drawn after the rest of the word or phrase has been written. In fact, it was regularly missing in old manuscripts.

1.7: Writing noninitial vowels. Each vowel is written in a different way, according to whether or not it is initial. There is no sign for the noninitial short अ a (as noted in 1.5.a:). The noninitial short इ i is written before the consonant after which it is pronounced (e.g., कि ki). The rest of the noninitial vowels are written after, below, or above the consonants. An example is the letter क् k with all its vowel signs:

क ka, का kā; कि ki, की kī; कु ku, कू kū; कृ kṛ, कॄ kṝ; कॢ kḷ; के ke, कै kai; को ko, कौ kau.

Certain consonants take certain vowel signs at the side instead of below. They are रु ru, रू , and हृ hṛ. When the consonant र् r precedes the vowel ऋ , it is written as a hook on top of ऋ (e.g., as र्ऋ rṛ) and is pronounced before the vowel. Note that the vowel ऋ is written as an initial vowel even though it is medial (e.g., निर्ऋतिः nirṛtiḥ). The consonant श् ś is often written in its alternant form when followed by the vowel ऋ or ॠ (e.g., शृ śṛ) and sometimes also when followed by the vowel उ u or ऊ ū.

1.8: Sound classifications. The 48 characters of the Devanāgarī alphabet are classified by sound as guttural, palatal, cerebral, dental, or labial (see table 1.9:). They are further grouped as mute/nonmute, hard/soft, class/nonclass, consonant/vowel, aspirate/nonaspirate, nasal/semivowel/sibilant, simple/diphthong, and short/long (see SG Glossary). The consonants have an added अ a for pronunciation purposes only (1.5.a:). Committing table 1.9: to memory is helpful for understanding sandhi (see SG Ch. 2 Rules of Sandhi). Traditionally the consonants (and vowels) in table 1.9: are read alphabetically: Read the rows of the first five columns across (क ka, ख kha, ग ga, घ gha, ङ ṅa, च ca, छ cha…). Read the next three columns down (य ya, र ra… ह ha). If in doubt, refer to table 1.5: for correct order.

1.9: Devanāgarī alphabet classified by sound.
ClassMute aNasal-
Mute
Nonmute
HardSoftHardSoftHardSoft
Class Consonant
Nonclass ConsonantVowel
Non
Aspir.
Aspir.
Non
Aspir.
Aspir.
Nasal
Semi-
vowel
Sibi.
Aspirate
Simple
Diphthong
Short
Long
Gutt.
 c d
Palat.
Cereb.
Dent.
Labi.
 b  c
a.A mute is a sound that begins with a complete stop of the passage of the breath (1.4: touched), also called a stop in phonetics. Nasals are not full mutes, but are oral mutes with a nasal continuant (Macdonell 1927), thus in the following rules the term “mute” will not include nasals unless indicated.
b. va is labial-dental (1.5.e:).
c.Visarga (ः ) may appear at the end of the last word in a sentence, before a sibilant, or before a hard guttural or labial. After last word ः is pronounced in the location of the preceding vowel, and before sibilant as the same sibilant (see SG.2.28:). In the last two cases ः is pronounced in the location of the following guttural or labial (see 1.5.b:). Hereafter, visarga will be indicated with a colon (:) for better visibility on these pages.
d.Diphthongse and ऐ ai are guttural-palatal. Diphthongs ओ o and औ au are guttural-labial, per their component sounds (a-i for ए e and ऐ ai, and a-u for ओ o and औ au – see SG.2.3:–.3.a:).

1.10: Anusvāra (ं ), or “after-sound,” is a nonmute, unmodified nasal that follows a vowel. It is sounded only through the nose, not the mouth. For this reason it is not classified in table 1.9:. Anusvāra is sometimes written as ँ m̐, where it is then described as anunāsika (pronounced through both the nose and mouth). There can be a nasalized ल् l, written as ल्ँ (SG.2.51:). Anusvāra is properly found before the semivowels, sibilants, and ह् h (SG.2.54:), and optionally before mutes or nasals (SG.2.55:). But it is sometimes incorrectly used within a word (i.e., not due to a general sandhi, as in SG.2.55:) in place of any of the five class-consonant nasals when they are followed by a mute or nasal, or at the end of a word or sentence (e.g., the incorrect अंगं aṃgaṃ for अङ्गम् aṅgam). This usage does not affect the pronunciation of the correct corresponding class nasal. For more about anusvāra, see 1.5.c:.

1.11: Common symbols. Saṃskṛta commonly uses these punctuation or stylized symbols.
SymbolPurpose

DaṇḍaThe single daṇḍa । is used at the end of a line of verse and at the end of a sentence. The double daṇḍa ॥ is used at the end of a verse and (sometimes) at the end of a paragraph.
AvagrahaOptionally marks the dropping of a short अ a at the beginning of a word due to a sandhi (phonetic combination) with a previous word (SG.2.12:). If the अ is nasalized, the anusvāra normally appears before the ऽ avagraha. ऽ is usually transliterated as an apostrophe (e.g., तेजोंऽश tejoṃ'śa for तेजो अंश tejo aṃśa).
AbbreviationMarks the dropping of a contextually understood part of a word. For example, गतेन gatena is abbreviated ॰तेन -tena in a dictionary entry, where ग- (ga-) is understood.
OmA stylized form of ओम् Om, a name for brahman (reality).

1.12: Conjunct consonants. If a consonant is followed immediately by one or more consonants – even when the consonants are divided between two words in a sentence – they are normally joined, after sandhi (chapter 2), into a cluster called a conjunct consonant. For example, त् स् t s are combined into त्स् ts.
The general principle in forming a conjunct consonant is to drop the right side vertical lines except in the last letter (e.g., त् t + स् s + य ya is त्स्य tsya). When the first letter has no right-side vertical line, or when both letters have a right-side vertical line and the following consonant has room for the previous letter to anchor to its vertical line (above the distinctive portion of its character), then – in both cases – the letters are conjoined vertically, with the initial consonant on top. For example, अङ् aṅ + ग ga becomes अङ्ग aṅga and अञ् + च ca becomes अञ्च añca. There are also irregular formations (see tables 1.13:).

1.13: Irregular forms in conjuncts. Certain characters morph their shape to fit the shape of the conjoined character.
क्morphs with (e.g.)क्+तक्तk·ta
त्त्+तत्तt·ta
त्+रत्रt·ra
ड्+ड्यḍ·ya
द्+द्यd·ya
श्श्+चश्चś·ca (see 1.7:)
The character र् r is called रेफ repha, instead of rakāra – 1.5.a:.
र्morphs with (e.g.)क्+क्रk·ra, when र् has a vertical line to attach to.
ड्+ड्रḍ·ra, when र् has no vertical line to attach to.
र्+तर्तr·ta, when र् precedes a consonant (or the vowel ऋ ), the mark is placed above the (conjunct) consonant and to the right of any following vowel marker (e.g., नैष्कर्म्ये naiṣkarmye, निर्ऋण nirṛṇa).

1.14: Special conjuncts. There are two conjunct consonants whose component letters within Devanāgarī are indistinguishable: क्ष k·ṣa, and ज्ञ j·ña. One common, current pronunciation of ज्ञ j·ña, which is preferred by this author, has the component ज् j sound very slightly heard. For this sound, place the tongue and mouth in the palatal position to pronounce the ज् j, then pronounce the palatal ञ् ñ for the length of two consonants (ञ्ञ् ññ). In some parts of India, another pronunciation is with the “j” component pronounced as the guttural sound “g”. Since the following nasal would tend to naturally sound as a guttural, then the conjunct ज्ञ is pronounced as if ग्ङ gṅa. This latter pronunciation probably came in from a regional dialect, but you will hear it.
In Vedic grammar and phonetics, ज्ञ falls under the Vedic rule that when a consonant is in conjunction with र् or a nasal, the Vedic meter demands that a very short vowel (a fraction of the length of a normal vowel, called a svarabhakti, Vedic Grammar Macdonell 1966) be pronounced between them. Hence, ज्ञ would have been pronounced as jaña, so it would seem that the initial ज् j would have had its proper palatal pronunciation. Other than this conjunct, unlike English, classical Saṃskṛta is normally pronounced as it reads.

1.15: Printing consonants. In print, Devanāgarī conjunct consonants are presented in different ways. The differences are sometimes due to the inability of a particular Devanāgarī font to completely form a conjunct consonant. Other times they are due to an editorial preference. An editor may want to avoid using long or visually difficult conjunct consonants that challenge the reader. In these cases, one or more of the characters of the conjunct, usually the first character(s), are written with a virāma (1.5.a:). For example, बुद्·बुद bud·buda, instead of बुद्बुद budbuda.
It is common, though, to avoid using the virāma in print wherever possible, even by joining a consonant-ending word to a following vowel-initial word. For example, the three words अशोच्यान् अन्वशोचः त्वम् aśocyān anvaśocaḥ tvam would be written as अन्वशोचानन्वशोचस्त्वम् aśocyānanvaśocastvam, where न् अ n a join to become न na, and visarga before त्वम् tvam changes to स् s (see SG.2.27:) and joins with the following consonants into स्त्वम् stvam. Saṃskṛta was written on materials such as palm leaves, so the writing of the script needed to be compacted to fit the compactness of the media. Hence this natural avoidance of virāmas which leave gaps between words.

1.16: Reading conjunct consonants. To read a conjunct consonant, read the component characters left to right and, within that, from top down (e.g., द्वन्द्व d·va·n·d·va). The only exception is र् r at the beginning of a conjunct consonant (e.g., कर्त्स्न्ये kar·t·s·n·ye, in this example, र् r is written after the final vowel e but pronounced before the t – see table 1.13:).

1.17: Common conjunct consonants (in alphabetical order). As new principles in conjoining are introduced alphabetically in the list, their examples are dark-shaded. Many conjuncts can be written in multiple ways, such as stacked or side-by-side, e.g., क्च or क्च k·ca. The below conjuncts are according to the Siddhanta font, unless your browser lacks or overrides this font. Another Devanāgarī font may differ in which conjuncts employ which of these principles. A conjunction of two components in transliteration is indicated by either a hyphen (-), or in this chart by the more compact middle dot (·).
क्कk·kaक्खk·khaक्चk·caक्णk·ṇaक्तk·taक्त्यk·t·yaक्त्रk·t·ra
क्त्र्यk·t·r·yaक्त्वk·t·vaक्नk·naक्न्यk·n·yaक्मk·maक्यk·yaक्रk·ra
क्र्यk·r·yaक्लk·laक्वk·vaक्व्यk·v·yaक्षk·ṣaक्ष्मyक्ष्यk·ṣ·ya
क्ष्वk·ṣ·vaख्यkh·yaख्रkh·raग्यg·yaग्रg·raग्र्यg·r·yaघ्नgh·na
घ्न्यgh·n·yaघ्मgh·maघ्यgh·yaघ्रgh·raङ्कṅ·kaङ्क्तṅ·k·taङ्क्यṅ·k·ya
ङ्क्षṅ·k·ṣaङ्खṅ·khaङ्ख्यṅ·kh·yaङ्ग्यṅ·g·yaङ्घṅ·ghaङ्घ्यṅ·gh·yaङ्ङṅ·ṅa
च्चc·caच्छc·chaच्छ्रc·ch·raच्ञc·ñaच्मc·maच्यc·yaछ्यch·ya
छ्रch·raज्जj·jaज्झj·jhaज्ञj·ñaज्ञ्यj·ñ·yaज्मj·maज्यj·ya
ज्रj·raज्वj·vaञ्चñ·caञ्च्मñ·c·maञ्च्यñ·c·yaञ्छñ·chaञ्जñ·ja
ञ्ज्यñ·j·yaट्टṭ·ṭaट्यṭ·yaठ्रṭh·raड्यḍ·yaढ्यḍh·yaढ्रḍh·ra
ण्टṇ·ṭaण्ठṇ·ṭhaण्डṇ·ḍaण्ड्यṇ·ḍ·yaण्ड्रṇ·ḍ·raण्ड्र्यṇ·ḍ·r·yaण्ढṇ·ḍha
ण्णṇ·ṇaण्मṇ·maण्यṇ·yaण्वṇ·vaत्कt·kaत्क्रt·k·raत्तt·ta
त्त्यt·t·yaत्त्रt·t·raत्त्वt·t·vaत्थt·thaत्नt·naत्न्यt·n·yaत्पt·pa
त्प्रt·p·raत्मt·maत्म्यt·m·yaत्यt·yaत्रt·raत्र्यt·r·yaत्वt·va
त्सt·saत्स्नt·s·naत्स्न्यt·s·n·yaथ्यth·yaद्गd·gaद्ग्रd·g·raद्घd·gha
द्दd·daद्द्यd·d·yaद्धd·dhaद्ध्यd·dh·yaद्नd·naद्बd·baद्भd·bha
द्भ्यd·bh·yaद्मd·maद्यd·yaद्रd·raद्र्यd·r·yaद्वd·vaद्व्यd·v·ya
ध्नdh·naध्न्यdh·n·yaध्मdh·maध्यdh·yaध्रdh·raध्र्यdh·r·yaध्वdh·va
न्तn·taन्त्यn·t·yaन्त्रn·t·raन्दn·daन्द्रn·d·raन्धn·dhaन्ध्रn·dh·ra
न्नn·naन्पn·paन्प्रn·p·raन्मn·maन्यn·yaन्रn·raन्सn·sa
प्तp·taप्त्यp·t·yaप्नp·naप्पp·paप्मp·maप्यp·yaप्रp·ra
प्लp·laप्वp·vaप्सp·saप्स्वp·s·vaब्घb·ghaब्जb·jaब्दb·da
ब्धb·dhaब्नb·naब्बb·baब्भb·bhaब्भ्यb·bh·yaब्यb·yaब्रb·ra
ब्वb·vaभ्नbh·naभ्यbh·yaभ्रbh·raभ्वbh·vaम्नm·naम्पm·pa
म्प्रm·p·raम्बm·baम्भm·bhaम्मm·maम्यm·yaम्रm·raम्लm·la
म्वm·vaय्यy·yaय्वy·vaल्कl·kaल्पl·paल्मl·maल्यl·ya
ल्लl·laल्वl·vaल्हl·haव्नv·naव्यv·yaव्रv·raव्वv·va
श्चś·caश्च्यś·c·yaश्नś·naश्यś·yaश्रś·raश्र्यś·r·yaश्लś·la
श्वś·vaश्व्यś·v·yaश्शś·śaष्टṣ·ṭaष्ट्यṣ·ṭ·yaष्ट्रṣ·ṭ·raष्ट्र्यṣ·ṭ·r·ya
ष्ट्वṣ·ṭ·vaष्ठṣ·ṭhaष्णṣ·ṇaष्ण्यṣ·ṇ·yaष्पṣ·paष्प्रṣ·p·raष्मṣ·ma
ष्यṣ·yaष्वṣ·vaस्कs·kaस्खs·khaस्तs·taस्त्यs·t·yaस्त्रs·t·ra
स्त्वs·t·vaस्थs·thaस्नs·naस्न्यs·n·yaस्पs·paस्फs·phaस्मs·ma
स्म्यs·m·yaस्यs·yaस्रs·raस्वs·vaस्सs·saह्णh·ṇaह्नh·na
ह्मh·maह्यh·yaह्रh·raह्लh·laह्वh·va

1.18: Numerals.
123456790
a.Saṃskṛta is the original source for numerical writing in the West; therefore the number 2002 is familiarly written २००२.

1.19: Numerals as pronunciation indicators. The figure २ after a word indicates that the word is repeated (e.g., अहो २ indicates अहो अहो aho aho). The figure ३ after a vowel indicates the pluta, or protracted lengthening, of the vowel to three mātrās.
The pronunciation length of time (mātrā) of a short vowel, such as अ a, is one mātrā. A long vowel, such as आ ā, or a diphthong is two mātrās (twice as long as अ a). आ ३ indicates the vowel is three mātrās. The three-mātrā pronunciation is found only in the Veda, and there it is infrequent. The pronunciation length of one consonant is said to be a half mātrā.

1.20: The syllable. Like in English, a phonological (or pronunciation) syllable, is called an अक्षर akṣara (also called a मात्रा mātrā, but not to be confused with the pronunciation length of time in 1.19:). It is the smallest unit that can have a meaning, and is the building block of words.

1.21: Syllable structure. A syllable is centered on a vowel.
With/without a preceding consonant or conjunct consonant+Vowel+With/without a following consonant or two (including anusvāra or visarga), to complete a meaningful component of a word.
E.g., अशोच्याननन्वशोचस्त्वं consists of eight syllables: a-śoc-yān anv-a-śoc-as tvaṃ.

1.22: Quality of syllable. A syllable is heavy (गुरु guru) if its vowel is long or a diphthong, or if its vowel is followed by an anusvāra, visarga, or conjunct consonant (even if the conjunct consonant is in the next word or the result of a sandhi with the next word within the same pāda 1.23:). Otherwise, the syllable is light (लघु laghu). For example, the first syllables in the words bāl-a, bodh-i, duḥ-kha, and bud-dhi are heavy, and the second syllables are light. The quality of syllables may determine how a grammatical rule is applied to form a word stem. It also helps determine the meter (1.24:) of a verse.

1.23: The pāda. Much of Saṃskṛta literature is in verse form, and most verses are in the form of stanzas of four metrical quarters. A quarter is called a पाद pāda (literally, “foot”). Two pādas make a metrical line. The end of a metrical line is treated in pronunciation and writing like an end of a sentence. In accentuation (1.25:) though, each pāda is treated like an independent sentence; for instance, an enclitic (see SG Glossary) can never begin a pāda (SG..3.1:).

1.24: Meter. The quality and the quantity of the syllables in a pāda determine the meter of the verse. The meter is the recurring pattern of the heavy and light syllables, forming a patterned rhythm. Anuṣṭubh, or Śloka, the most common meter in Saṃskṛta literature, is composed of two lines of two pādas, with eight syllables to a pāda. Occasionally three verses can be arranged into two triplets (three lines each). Each verse is typically a complete sentence. It is a particularly flexible meter, because of its wide variety of metrical forms. A metrical form defines how the light and heavy syllables are patterned in a line. In the most common metrical form of Anuṣṭubh by far, called Pathyā, the 5th-6th-7th syllables of the first pāda are light-heavy-heavy, and of the second pāda they are light-heavy-light, all the rest of the syllables of the line can be either light or heavy (see Macdonell 1975 Appendix II).

1.25: Accent. Saṃskṛta in Vedic literature has a tonal accent, in which the accent of a vowel is in the form of a change in pitch: raised (उदात्त udātta), lowered (अनुदात्त an-udātta), or transitional (स्वरित svarita – moving from a raised-tone semivowel y or v, indicating their original i and u vowel pronunciation, to the unaccented vowel that follows the y or v).
Later Saṃskṛta is pronounced with a stress accent instead of a tonal accent. In a stress accent, the accent of a vowel is pronounced more forcefully or loudly relative to nearby, unaccented vowels. Whereas there are rules and text markings for the placement and nature of the tonal accent, there are no specific rules or text markings for the stress accent. Although the placement of the stress accent in a word is generally deduced from the rules regarding the Vedic raised tonal accent, the stress accent may have shifted, depending on the quality (heavy or light) of the syllables.
In the case of the many new words introduced since Vedic literature, where the placement of the accent may not be clear from derivation, generally the accent falls on the last metrically heavy syllable within the word (e.g., Kalidā̍sa, Himā̍laya, kā̍rayati). The stress accent, like the Vedic tonal accent, may then disappear or move to another syllable, depending mostly on the word’s inflection (nominal declension – see SG Glossary and SG.3.3: – or verbal conjugation – see SG.5.3:), or placement in a sentence.
Like in any other language, accent in Saṃskṛta is best learned by listening to an experienced, native speaker, but a few guidelines are as follows:

  • The first finite verb in a main clause loses its accent, unless it begins the main clause or pāda. Subsequent verbs in the same main clause retain their accent, being treated in accent as if beginning their own sentence.
  • A word in vocative case is treated as having no syntactical part of a sentence (i.e., as if it is a separate sentence unto itself). As a result, a finite verb that follows the initial vocative(s) in a sentence or pāda is treated as if it were at their beginning. A vocative is always accented on its first syllable (SG.3.7:), but the vocative loses the accent unless the word is at the beginning of the sentence or pāda.
  • For the treatment of unaccented, enclitic words, see SG.4.3:.
  • In certain sections of this text, for example, when a grammatical tonal accent rule is specified, the accent is marked (cf. Macdonell 1979). Note that a stress accent may shift if the syllable is not heavy. For example, the causal verb kāra̍yati, with its tonal accent on the causal suffix a̍ya (SG.5.40:), may instead have its stress accent on the preceding heavy syllable kā̍rayati. For a discussion of Vedic tonal accent, see the appendix of A Vedic Grammar for Students (Macdonell 1966).

Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)

Learning to fluently read the current Saṃskṛta character set is essential to learning the language. There are two steps to learning to read the Saṃskṛta script – reading syllables and reading words or phrases. Moving from the prior to the latter involves learning vocabulary words and phrases, which we will deal with later on in the reader and vocabulary sections.

In this section, we will just be concerned with reading syllables. Since our focus will initially be the second chapter of the Bhagavad Gita, then this chapter has been reproduced here. On each page, two verses are presented. Each verse consists of two lines, and each of these lines is separately represented in three different rows. Some of the verses are introduced by a short line that indicates who the speaker is, e.g., in the second verse “Śrī Bhagavān uvāca,” which means “the Lord said.” These introductions are completely given here on their own line, then the first line of the verse given underneath it.

The first row is shown as it is normally written in verse form with its transliteration underneath it. The second row underneath that shows the same line with separations between words that can be made without changing the sound of the pronunciation of the line. This is a technical point that we will learn about in the second chapter of the grammar section that deals with phonetic combinations of letters. Sometimes no such separations are possible in a line and this row looks similar to the first.

I have hyphenated compounded words, when the separation would not affect pronunciation. The character used for compactness is the middle dot (·), instead of a hyphen.

This second row also includes a pronunciation break between quarters (called pādas 1.23:) that one can make while reading the line. This break is shown with a comma. When a pronunciation break occurs, then the vowel or consonant before (and sometimes after) the break may change due to loss of a phonetic combination between the last letter of the preceding quarter and the initial letter of the following quarter. Underneath this second row of the line is its transliteration, with the transliteration spaced out, like it is for the other two rows, so that it is generally underneath its corresponding Saṃskṛta script.

Here, the adopted style of reading even the first row of these verses allows breaking between pādas (quarters), if possible, by pausing after the end of the last word in the quarter. As a result of this style the first row will be pronounced exactly like the second row, even though the writing does not show the pause and the required phonetic changes. When the experienced reader reaches the end of the quarter by the cadence of eight or eleven syllables depending on the verse meter, and the quarter ends in a separable word, the reader pauses with the appropriate phonetics on-the-fly.

The first instance of this phonetic change occurs at the end of the first quarter of the first line of the second verse. The idaṃ reverts back to idam. For most of us we will learn these changes by remembering how it sounds, like learning a song from a singer.

The third and final row of the line is the break out of individual syllables for pronunciation purposes.

A pronunciation syllable is different from the syllable described in prosody and grammar (see 1.20:), as the later is quantitatively used in prosody to distinguish between the various meters of verse forms and is also used qualitatively in prosody and grammar to distinguish a metrical heavy and light syllable (1.22:).

The pronunciation syllables, on the other hand, differ in that these are meant to show the phonetic units a native speaker of the language usually would distinguish when reading Saṃskṛta, whether in verse or in prose. In these syllables, when a conjunct consonant follows a syllable ending in a vowel, then usually the first component consonant of that conjunct is pronounced as a single unit with the preceding syllable, even if that preceding syllable belongs to a separate word and is separated from the following conjunct by a space.

For example, in the syllable breakout of the first line of the first verse there are four conjunct consonants: ṣṭ in kṛpayāviṣṭam and śr, rṇ and kṣ in aśrupūrṇākulekṣaṇam. Here instead of the metrical syllable breakout of kṛ-pa-yā-vi-ṣṭam and a-śru-pū-rṇā-ku-le-kṣa-nam, the pronunciation syllable breakout is kṛ-pa-yā-viṣ-ṭam and aś-ru-pūr-ṇā-ku-lek-ṣa-nam, with the affected characters in bold.

You will find that, in following this method of splitting conjuncts, many of these words with conjuncts are easier to pronounce. In addition, where within a pronunciation syllable the final of a previous word and the initial of a following word are joined, if the two can be separated without affecting the pronunciation, then I have inserted a hyphen. The hyphen, like in row two, is not to mark a necessary break in pronunciation, although a native speaker may choose to slightly hesitate between the separate words or word components for purpose of clarity; it is for later help when we start to learn vocabulary.

Here the verses of the second chapter of the Bhagavad Gītā are connected to sound clip files. This allows the option of playing back on your computer the pronunciation of each of the lines and each of the pronunciation syllables of these verses. Simply click anywhere on the lines, quarters or the syllables of the verses and you will hear it read through your computer’s speakers.

The reading of the lines is by Shri Pujya Swami Dayananda Saraswati. You may also obtain a recording of the entire Bhagavad Gita by Swamiji through Arsha Vidya Gurukulam bookstores (www.books.arshavidya.org). The invocation prayer, alphabets and the syllables for each of the lines of the verses are read by the author, A. K. Aruna. The author is Western so this will allow those who are new to the reading of Sanskrit to also hear the sounds without an Indian accent.

The first step in this section is learning to read just the third row of each line, i.e., the pronunciation syllable breakout. Start with reading the transliteration and then move to the Saṃskṛta script. Be sure to match your pronunciation of each letter with its description in the first chapter of the grammar section that deals with the alphabet. This includes where the sound is produced in the mouth (1.3:), the type of effort used to pronounce the sound (1.4:), the “sounds like” hints given in 1.5:, the clarification of certain sounds in the footnotes of 1.5:, the pronunciation length of characters given in 1.19:, and also the overall classifications of the sounds of the language given in 1.9:.

For non Indian students, pay special attention to the basic vowel sounds, since their transliterations – “a, i, u” – are not to be pronounced in Saṃskṛta as they are pronounced in English. Those who know other Indian languages will have the added burden of unlearning some of the pronunciation from their language(s) when it comes to Saṃskṛta. Mostly the differences that Saṃskṛta has from the different regional languages involve the three sibilants, the full range of both hard and soft class consonants, the distinction of aspirates and non aspirates, conjunct consonants, and retention of the final vowel of words.

Once you can read with confidence the third row of all the lines of verses, then move up to the second row. Study the difference in the Saṃskṛta between the third and second rows of all the lines of all the verses. This should thoroughly exercise your knowledge of conjunct consonants. At this stage of your reading, if you have a recording of the Bhagavad Gita, you might be able to mentally read along with the chanting on the recording – again first with the transliteration, then with the Saṃskṛta script. Don’t expect in this exercise to be able to read out loud these verses as well as the chanter on the recording; this takes time and requires the knowledge of the words and verses which you can get in The Aruna Sanskrit Language Series.

Notes on Pronunciation

The keys to pronouncing transliterated Sanskrit words is to watch out for misleading vowel pronunciations and to identify individual pronunciation syllables. The following will help eliminate the most pronunciation errors.

1) The international standard for Sanskrit transliteration can confuse when it comes to the vowels. The four most common vowels (a, i, u and e) are not, in fact, pronounced in Sanskrit like we pronounce these vowels in English, either in isolation or within English words. See the Sounds-like column in 4: for their correct pronunciation examples.

Also, there are two vowel sounds ( and ) that are transliterated as consonants with a dot under them. There are no good equivalents for these vowels in English. The key to remember here is to treat them exactly as vowels and not as consonants when determining what constitutes a pronunciation syllable in Sanskrit words.

Some vowels and consonants have two letters assigned to them. They are the vowels ai and au, and the aspirated consonants kh, gh, ch, etc. These are considered single vowels and single consonants with different beginning and ending sounds within them. Do not treat these aspirated consonants as conjunct consonants when determining the pronunciation syllables of Sanskrit words.

Additionally, there are three forms of the sibilant consonant “s.” Each is a distinct letter, and this distinction makes a difference in the meaning of the word.

All Sanskrit words, unlike English words, are pronounced as they are written. The one main exception is the common consonant conjunct , which to me sounds best as “ññ” (1.14:).

2) A Sanskrit word is more clearly pronounced when there is a very slight pronunciation break between pronunciation syllables, just as we do when we speak English. In English, a medial conjunct consonant is often split up so that the initial consonant in the conjunct is joined with the preceding vowel and its syllable, e.g., “Web-ster.” Notice how odd it sounds to pronounce the word as “We-bster.” When you don’t break a Sanskrit word into its proper pronunciation syllables, then its pronunciation sounds just as odd. The following are the main guidelines to identify pronunciation syllables.

  • The basic pronunciation syllable is either:
  • A consonant+vowel combination, even if the vowel is part of the next word (unless one is slowing pronunciation for clarity); or
  • An initial vowel preceded by a pronunciation break.
  • These two basic pronunciation syllables may also be joined into a single syllable with either:
  • A following final consonant, or conjunct consonant, itself followed by a pronunciation break; or
  • An initial consonant in a following conjunct consonant, even if that following conjunct is part of the next word (unless one is slowing pronunciation for clarity).

The blended results of these guidelines will give us the following Sanskrit words with their pronunciation syllables separated with a hyphen:

  • Ma-hā-bhā-ra-ta
  • U-pa-ni-ṣad
  • Prāp-sya-sis-var-gam or Prāp-sya-si svar-gam (for Prāpsyasi svargam)

Again, for clarity there may be a slight pronunciation break between compounded words, e.g., de-hān-ta-ra-prāp-tiḥ for the compound word dehāntara-prāptiḥ, instead of de-hān-ta-rap-rāp-tiḥ.

Go to Top ('Home' key on many Windows browsers)

Bhagavad Gītā Chapter 2
vs01 vs02 vs03 vs04 vs05 vs06 vs07 vs08 vs09 vs10 vs11 vs12 vs13 vs14 vs15 vs16 vs17 vs18 vs19 vs20 vs21 vs22 vs23 vs24 vs25 vs26 vs27 vs28 vs29 vs30 vs31 vs32 vs33 vs34 vs35 vs36 vs37 vs38 vs39 vs40 vs41 vs42 vs43 vs44 vs45 vs46 vs47 vs48 vs49 vs50 vs51 vs52 vs53 vs54 vs55 vs56 vs57 vs58 vs59 vs60 vs61 vs62 vs63 vs64 vs65 vs66 vs67 vs68 vs69 vs70 vs71 vs72 All

(Chrome version Version 64.0.3282.186 -- Audio.play() not working online). Chrome Beta works

Bhagavad Gita Chapter 2
अथ
a tha
द्वितीयोऽध्यायः।
dvi tī yo'dh yā yaḥ
(Click each line, quarter or syllable to hear)

Verse 1
सञ्जय
sañ ja ya
उवाच।
u vā ca
तं
taṃ
तथा
tathā
कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्।
kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam
तं
taṃ
तथा
tathā
कृपयाविष्टम्
kṛpayāviṣṭam
,
,
अश्रु·पूर्णाकुलेक्षणम्
aśru·pūrṇākulekṣaṇam

तं
taṃ

ta
था
thā
कृ
kṛ

pa
या
विष्
viṣ
टम्
ṭam
,
,
अश्
रु
ru
पूर्
pūr
णा
ṇā
कु
ku
लेक्
lek

ṣa
णम्
ṇam

विषीदन्तमिदं
viṣīdantamidaṃ
वाक्यमुवाच
vākyamuvāca
मधुसूदनः॥
madhusūdanaḥ
विषीदन्तम्
viṣīdantam
इदं
idaṃ
वाक्यम्
vākyam
,
,
उवाच
uvāca
मधु·सूदनः
madhu·sūdanaḥ

वि
vi
षी
ṣī
दन्
dan

ta
म्·इ
m·i
दं
daṃ
वाक्
vāk
यम्
yam
,
,

u
वा

ca

ma
धु
dhu
सू

da
नः
naḥ
(1)

Verse 2
श्रीभगवान्
śrī bha ga vān
उवाच।
u vā ca
कुतस्त्वा
kutastvā
कश्मलमिदं
kaśmalamidam
विषमे
viṣame
समुपस्थितम्।
samupasthitam
कुतस्
kutas
त्वा
tvā
कश्मलम्
kaśmalam
इदम्
idam
,
,
विषमे
viṣame
समुपस्थितम्
samupasthitam

कु
ku
तस्
tas
त्वा
tvā
कश्
kaś

ma

la
म्·इ
m·i
दम्
dam
,
,
वि
vi

ṣa
मे
me

sa
मु
mu
पस्
pas
थि
thi
तम्
tam

अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन॥
anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna
अन्·आर्य·जुष्टम्
an·ārya·juṣṭam
अ·स्वर्ग्यम्
a·svargyam
,
,
अ·कीर्ति·करम्
a·kīrti·karam
अर्जुन
arjuna


a
नार्
nār

ya
जुष्
juṣ

ṭa
म्·अस्
m·as
वर्
var
ग्यम्
gyam
,
,

a
कीर्
kīr
ति
ti

ka

ra
म्·अर्
m·ar
जु
ju

na
(2)

Verse 3
क्लैब्यं
klaibyaṃ
मा
स्म
sma
गमः
gamaḥ
पार्थ
pārtha
नैतत्त्वय्युपपद्यते।
naitattvayyupapadyate
क्लैब्यं
klaibyaṃ
मा
स्म
sma
गमः
gamaḥ
पार्थ
pārtha
,
,
नैतत्
naitat
त्वय्य्
tvayy
उपपद्यते
upapadyate

क्लैब्
klaib
यं
yaṃ
मा·स्
mā·s

ma

ga
मः
maḥ
पार्
pār

tha
,
,
नै
nai
तत्
tat
त्वय्
tvay
य्·उ
y·u

pa
पद्
pad

ya
ते
te

क्षुद्रं
kṣudraṃ
हृदयदौर्बल्यं
hṛdayadaurbalyaṃ
त्यक्त्वोत्तिष्ठ
tyaktvottiṣṭha
परन्तप॥
parantapa
क्षुद्रं
kṣudraṃ
हृदय·दौर्बल्यम्
hṛdaya·daurbalyam
,
,
त्यक्त्वोत्तिष्ठ
tyaktvottiṣṭh
परन्·तप
paran·tapa

क्षुद्
kṣud
रं
raṃ
हृ
hṛ

da

ya
दौर्
daur
बल्
bal
यम्
yam
,
,
त्यक्
tyak
त्वोत्
tvot
तिष्
tiṣ

ṭha

pa
रन्
ran

ta

pa
(3)

Verse 4
अर्जुन
ar ju na
उवाच।
u vā ca
कथं
kathaṃ
भीष्ममहं
bhīṣmamahaṃ
सङ्ख्ये
saṅkhye
द्रोणं
droṇaṃ

ca
मधुसूदन।
madhusūdana
कथं
kathaṃ
भीष्मम्
bhīṣmam
अहं
ahaṃ
सङ्ख्ये
saṅkhye
,
,
द्रोणं
droṇaṃ

ca
मधु·सूदन
madhu·sūdana


ka
थं
thaṃ
भीष्
bhīṣ

ma
म्·अ
m·a
हं
haṃ
सङ्
saṅ
ख्ये
khye
,
,
द्रो
dro
णं
ṇaṃ

ca

ma
धु
dhu
सू

da

na

इषुभिः
iṣubhiḥ
प्रतियोत्स्यामि
pratiyotsyāmi
पूजार्हावरिसूदन॥
pūjārhāvarisūdana
इषुभिः
iṣubhiḥ
प्रतियोत्स्यामि
pratiyotsyāmi
,
,
पूजार्हाव्
pūjārhāv
अरि·सूदन
ari·sūdana


i
षु
ṣu
भिः
bhiḥ
प्र
pra
ति
ti
योत्
yot
स्या
syā
मि
mi
,
,
पू
जार्
jār
हा
व्·अ
v·a
रि
ri
सू

da

na
(4)

Verse 5
गुरूनहत्वा
gurūnahatvā
हि
hi
महानुभावाञ्छ्रेयो
mahānubhāvāñchreyo
भोक्तुं
bhoktuṃ
भैक्ष्यमपीह
bhaikṣyamapīha
लोके।
loke
गुरून्
gurūn
अ·हत्वा
a·hatvā
हि
hi
महानुभावान्
mahānubhāvān
,
,
श्रेयो
śreyo
भोक्तुं
bhoktuṃ
भैक्ष्यम्
bhaikṣyam
अपीह
apīha
लोके
loke

गु
gu
रू
न्·अ
n·a
हत्
hat
वा
हि
hi

ma
हा
नु
nu
भा
bhā
वान्
vān
,
,
श्रे
śre
यो
yo
भोक्
bhok
तुं
tuṃ
भैक्
bhaik
ष्य
ṣya
म्·अ
m·a
पी

ha
लो
lo
के
ke

हत्वार्थकामांस्तु
hatvārthakāmāṃstu
गुरूनिहैव
gurūnihaiva
भुञ्जीय
bhuñjīya
भोगान्रुधिरप्रदिग्धान्॥
bhogānrudhirapradigdhān
हत्वार्थ·कामांस्
hatvārtha·kāmāṃs
तु
tu
गुरून्
gurūn
इहैव
ihaiva
,
,
भुञ्जीय
bhuñjīya
भोगान्
bhogān
रुधिर·प्रदिग्धान्
rudhira·pradigdhān

हत्
hat
वार्
vār

tha
का
मां
māṃ
स्·तु
s·tu
गु
gu
रू
न्·इ
n·i
है
hai

va
,
,
भुञ्
bhuñ
जी

ya
भो
bho
गान्
gān
रु
ru
धि
dhi
रप्
rap

ra
दिग्
dig
धान्
dhān
(5)

Verse 6

na
चैतद्विद्मः
caitadvidmaḥ
कतरन्नो
kataranno
गरीयो
garīyo
यद्वा
yadvā
जयेम
jayema
यदि
yadi
वा
नो
no
जयेयुः।
jayeyuḥ

na
चैतद्
caitad
विद्मः
vidmaḥ
कतरन्
kataran
नो
no
गरीयः
garīyaḥ
,
,
यद्
yad
वा
जयेम
jayema
यदि
yadi
वा
नो
no
जयेयुः
jayeyuḥ


na
चै
cai
तद्
tad
विद्
vid
मः
maḥ

ka

ta
रन्
ran
नो
no

ga
री
यः
yaḥ
,
,
यद्
yad
वा

ja
ये
ye

ma

ya
दि
di
वा
नो
no

ja
ये
ye
युः
yuḥ

यानेव
yāneva
हत्वा
hatvā

na
जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः
jijīviṣāmaste'vasthitāḥ
प्रमुखे
pramukhe
धार्तराष्ट्राः॥
dhārtarāṣṭrāḥ
यान्
yān
एव
eva
हत्वा
hatvā

na
जिजीविषामः
jijīviṣāmaḥ
,
,
ते
te
ऽवस्थिताः
'vasthitāḥ
प्रमुखे
pramukhe
धार्त·राष्ट्राः
dhārta·rāṣṭrāḥ

या
न्·ए
n·e

va
हत्
hat
वा

na
जि
ji
जी
वि
vi
षा
ṣā
मः
maḥ
,
,
ते·(ऽ)
te·(a)
वस्
vas
थि
thi
ताः
tāḥ
प्र
pra
मु
mu
खे
khe
धार्
dhār

ta
राष्
rāṣ
ट्राः
ṭrāḥ
(6)

Verse 7
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः
kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ
पृच्छामि
pṛcchāmi
त्वां
tvāṃ
धर्मसम्मूढचेताः।
dharmasammūḍhacetāḥ
कार्पण्य·दोषोपहत·स्व·भावः
ārpaṇya·doṣopahata·sva·bhāvaḥ
,
,
पृच्छामि
pṛcchāmi
त्वां
tvāṃ
धर्म·सम्मूढ·चेताः
dharma·sammūḍha·cetāḥ

कार्
kār
पण्
paṇ

ya
दो
do
षो
ṣo

pa

ha
तस्
tas

va
भा
bhā
वः
vaḥ
,
,
पृच्
pṛc
छा
chā
मि·त्
mi·t
वां
धर्
dhar

ma
सम्
sam
मू

ḍha
चे
ce
ताः
tāḥ

यच्छ्रेयः
yacchreyaḥ
स्यान्निश्चितं
syānniścitaṃ
ब्रूहि
brūhi
तन्मे
tanme
शिष्यस्तेऽहं
śiṣyaste'haṃ
शाधि
śādhi
मां
māṃ
त्वां
tvāṃ
प्रपन्नम्॥
prapannam
यच्
yac
छ्रेयः
chreyaḥ
स्यान्
syān
निश्चितं
niścitaṃ
ब्रूहि
brūhi
तन्मे
tanme
,
,
शिष्यस्तेऽहं
śiṣyaste'haṃ
शाधि
śādhi
मां
māṃ
त्वां
tvāṃ
प्रपन्नम्
prapannam

यच्
yac
छ्रे
chre
यः
yaḥ
स्यान्
syān
निश्
niś
चि
ci
तं
taṃ
ब्रू
brū
हि
hi
तन्
tan
मे
me
,
,
शिष्
śiṣ
यस्
yas
ते·ऽ
te·'
हं
haṃ
शा
śā
धि
dhi
मां
māṃ
त्वां
tvāṃ
प्र
pra
पन्
pan
नम्
nam
(7)

Verse 8

na
हि
hi
प्रपश्यामि
prapaśyāmi
ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्।
mamāpanudyādyacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām

na
हि
hi
प्रपश्यामि
prapaśyāmi
ममापनुद्यात्
mamāpanudyāt
,
,
यच्
yac
छोकम्
chokam
उच्छोषणम्
ucchoṣaṇam
इन्द्रियाणाम्
indriyāṇām


na
हि·प्
hi·p

ra
पश्
paś
या
मि
mi

ma
मा

pa
नुद्
nud
यात्
yāt
,
,
यच्
yac
छो
cho

ka
म्·उच्
m·uc
छो
cho

ṣa

ṇa
म्·इन्
m·in
द्रि
dri
या
णाम्
ṇām

अवाप्य
avāpya
भूमावसपत्नमृद्धं
bhūmāvasapatnamṛddhaṃ
राज्यं
rājyaṃ
सुराणामपि
surāṇāmapi
चाधिपत्यम्॥
cādhipatyam
अवाप्य
avāpya
भूमाव्
bhūmāv
अ·सपत्नम्
a·sapatnam
ऋद्धम्
ṛddham
,
,
राज्यं
rājyaṃ
सुराणाम्
surāṇām
अपि
api
चाधिपत्यम्
cādhipatyam


a
वाप्
vāp

ya
भू
bhū
मा
व्·अ
v·a

sa
पत्
pat

na
म्·ऋद्
m·ṛd
धम्
dham
,
,
राज्
rāj
यं
yaṃ
सु
su
रा
णा
ṇā
म्·अ
m·a
पि
pi
चा
धि
dhi
पत्
pat
यम्
yam
(8)

Verse 9
सञ्जय
sañ ja ya
उवाच।
u vā ca
एवमुक्त्वा
evamuktvā
हृषीकेशं
hṛṣīkeśaṃ
गुडाकेशः
guḍākeśaḥ
परन्तपः।
parantapaḥ.
(परन्तप)
(parantapa)
एवम्ं
evam
उक्त्वा
uktvā
हृषीकेशम्
hṛṣīkeśam
,
,
गुडाकेशः
guḍākeśaḥ
परन्·तपः
paran·tapaḥ


e

va
म्·उक्
m·uk
त्वा
tvā
हृ
hṛ
षी
ṣī
के
ke
शं
śaṃ
,
,
गु
gu
डा
ḍā
के
ke
शः
śaḥ

pa
रन्
ran

ta
पः
paḥ


na
योत्स्य
yotsya
इति
iti
गोविन्दमुक्त्वा
govindamuktvā
तूष्णीं
tūṣṇīṃ
बभूव
babhūva
ह॥
ha

na
योत्स्य
yotsya
इति
iti
गो·विन्दम्
go·vindam
,
,
उक्त्वा
uktvā
तूष्णीं
tūṣṇīṃ
बभूव
babhūva

ha


na
योत्
yot
स्य
sya

i
ति
ti
गो
go
विन्
vin
दम्
dam
,
,
उक्
uk
त्वा
tvā
तूष्
tūṣ
णीं
ṇīṃ

ba
भू
bhū

va

ha
(9)

Verse 10
तमुवाच
tamuvāca
हृषीकेशः
hṛṣīkeśaḥ
प्रहसन्निव
prahasanniva
भारत।
bhārata
तम्
tam
उवाच
uvāca
हृषीकेशः
hṛṣīkeśaḥ
,
,
प्रहसन्न्
prahasann
इव
iva
भारत
bhārata


ta
म्·उ
m·u
वा

ca
हृ
hṛ
षी
ṣī
के
ke
शः
śaḥ
,
,
प्र
pra

ha
सन्
san
न्·इ
n·i

va
भा
bhā

ra

ta

सेनयोरुभयोर्मध्ये
senayorubhayormadhye
विषीदन्तमिदं
viṣīdantamidaṃ
वचः॥
vacaḥ
सेनयोर्
senayor
उभयोर्
ubhayor
मध्ये
madhye
,
,
विषीदन्तम्
viṣīdantam
इदं
idaṃ
वचः
vacaḥ

से
se

na
यो
yo
र्·उ
r·u

bha
योर्
yor
मध्
madh
ये
ye
,
,
वि
vi
षी
ṣī
दन्
dan

ta
म्·इ
m·i
दं
daṃ

va
चः
caḥ
(10)

Verse 11
श्रीभगवान्
śrī bha ga vān
उवाच।
u vā ca
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं
aśocyānanvaśocastvaṃ
प्रज्ञावादांश्च
prajñāvādāṃśca
भाषसे।
bhāṣase
अ·शोच्यान्
a·śocyān
अन्वशोचस्
anvaśocas
त्वम्
tvam
,
,
प्रज्ञा·वादांश्
prajñā·vādāṃś

ca
भाषसे
bhāṣase


a
शोच्
śoc
या
न्·अन्
n·an

va
शो
śo
चस्
cas
त्वम्
tvam
,
,
प्र
pra
ज्ञा
jñā

a
वा
दां
dāṃ
श्च
śca
भा
bhā

ṣa
से
se

गतासूनगतासूंश्च
gatāsūnagatāsūṃśca
नानुशोचन्ति
nānuśocanti
पण्डिताः॥
paṇḍitāḥ
गतासून्
gatāsūn
अ·गतासूंश्
a·gatāsūṃś

ca
,
,
नानुशोचन्ति
nānuśocanti
पण्डिताः
paṇḍitāḥ


ga
ता
सू
न्·अ
n·a

ga
ता
सूं
sūṃ
श्च
śca
,
,
ना
नु
nu
शो
śo
चन्
can
ति
ti
पण्
paṇ
डि
ḍi
ताः
tāḥ
(11)

a.ज्ञ is not currently pronounced per its separate component elements (1.14:), so I am choosing here, and in the following verses, to not split this conjunct.

Verse 12

na
त्वेवाहं
tvevāhaṃ
जातु
jātu
नासं
nāsaṃ

na
त्वं
tvaṃ
नेमे
neme
जनाधिपाः।
janādhipāḥ

na
त्व्
tv
एवाहं
evāhaṃ
जातु
jātu
नासम्
nāsam
,
,

na
त्वं
tvaṃ
नेमे
neme
जनाधिपाः
janādhipāḥ

न·त्
na·t
व्·ए
v·e
वा
हं
haṃ
जा
तु
tu
ना
सं
saṃ
,
,
न·त्
na·t
वं
vaṃ
ने
ne
मे
me

ja
ना
धि
dhi
पाः
pāḥ


na
चैव
caiva

na
भविष्यामः
bhaviṣyāmaḥ
सर्वे
sarve
वयमतः
vayamataḥ
परम्॥
param

na
चैव
caiva

na
भविष्यामः
bhaviṣyāmaḥ
,
,
सर्वे
sarve
वयम्
vayam
अतः
ataḥ
परम्
param


na
चै
cai

va

na

bha
विष्
viṣ
या
मः
maḥ
,
,
सर्
sar
वे
ve

va

ya
म्·अ
m·a
तः
taḥ

pa
रम्
ram
(12)

Verse 13
देहिनोऽस्मिन्यथा
dehino'sminyathā
देहे
dehe
कौमारं
kaumāraṃ
यौवनं
yauvanaṃ
जरा।
jarā
देहिनो
dehino
ऽस्मिन्
'smin
यथा
yathā
देहे
dehe
,
,
कौमारं
kaumāraṃ
यौवनं
yauvanaṃ
जरा
jarā

दे
de
हि
hi
नो·ऽस्
no·'s
मिन्
min

ya
था
thā
दे
de
हे
he
,
,
कौ
kau
मा
रं
raṃ
यौ
yau

va
नं
naṃ

ja
रा

तथा
tathā
देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र
dehāntaraprāptirdhīrastatra

na
मुह्यति॥
muhyati
तथा
tathā
देहान्तर·प्राप्तिः
dehāntara·prāptiḥ
,
,
धीरस्
dhīras
तत्र
tatra

na
मुह्य
muhyati


ta
था
thā
दे
de
हान्
hān

ta
र·प्
ra·p
राप्
rāp
तिः
tiḥ
,
,
धी
dhī
रस्
ras
तत्
tat

ra

na
मुह्
muh

ya
ति
ti
(13)

Verse 14
मात्रास्पर्शास्तु
mātrāsparśāstu
कौन्तेय
kaunteya
शीतोष्णसुखदुःखदाः।
śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ
मात्रा·स्पर्शास्
mātrā·sparśās
तु
tu
कौन्तेय
kaunteya
,
,
शीतोष्ण·सुख·दुःख·दाः
śītoṣṇa·sukha·duḥkha·dāḥ

मात्
māt
रास्
rās
पर्
par
शास्
śās
तु
tu
कौन्
kaun
ते
te

ya
,
,
शी
śī
तोष्
toṣ

ṇa
सु
su

kha
दुः
duḥ

kha
दाः
dāḥ

आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व
āgamāpāyino'nityāstāṃstitikṣasva
भारत॥
bhārata
आगमापायिनो
āgamāpāyino
ऽनित्याः
'nityāḥ
,
,
तांस्
tāṃs
तितिक्षस्व
titikṣasva
भारत
bhārata


ā

ga
मा
पा
यि
yi
नोऽ
no'
नित्
nit
याः
yāḥ
,
,
तां
tāṃ
स्·ति
s·ti
तिक्
tik
षस्
ṣas

va
भा
bhā

ra

ta
(14)

Verse 15
यं
yaṃ
हि
hi

na
व्यथयन्त्येते
vyathayantyete
पुरुषं
puruṣaṃ
पुरुषर्षभ।
puruṣarṣabha
यं
yaṃ
हि
hi

na
व्यथयन्त्य्
vyathayanty
एते
ete
,
,
पुरुषं
puruṣaṃ
पुरुष·र्षभ
puruṣa·rṣabha

यं
yaṃ
हि
hi
न·व्
na·v

ya

tha
यन्
yan
त्य्·ए
ty·e
ते
te
,
,
पु
pu
रु
ru
षं
ṣaṃ
पु
pu
रु
ru
षर्
ṣar

ṣa

bha

समदुःखसुखं
samaduḥkhasukhaṃ
धीरं
dhīraṃ
सोऽमृतत्वाय
so'mṛtatvāya
कल्पते॥
kalpate
सम·दुःख·सुखं
sama·duḥkha·sukhaṃ
धीरम्
dhīram
,
,
सो
so
ऽमृतत्वाय
'mṛtatvāya
कल्पते
kalpate


sa

ma
दुः
duḥ

kha
सु
su
खं
khaṃ
धी
dhī
रम्
ram
,
,
सोऽ
so'
मृ
mṛ
तत्
tat
वा

ya
कल्
kal

pa
ते
te
(15)

Verse 16
नासतो
nāsato
विद्यते
vidyate
भावो
bhāvo
नाभावो
nābhāvo
विद्यते
vidyate
सतः।
sataḥ
नासतो
nāsato
विद्यते
vidyate
भावः
bhāvaḥ
,
,
नाभावो
nābhāvo
विद्यते
vidyate
सतः
sataḥ

ना

sa
तो
to
विद्
vid

ya
ते
te
भा
bhā
वः
vaḥ
,
,
ना
भा
bhā
वो
vo
विद्
vid

ya
ते
te

sa
तः
taḥ

उभयोरपि
ubhayorapi
दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥
dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥ
उभयोर्
ubhayor
अपि
api
दृष्टो
dṛṣṭo
ऽन्तः
'ntaḥ
,
,
त्व्
tv
अनयोस्
anayos
तत्त्व·दर्शिभिः
tattva·darśibhiḥ


u

bha
यो
yo
र्·अ
r·a
पि
pi
दृष्
dṛṣ
टो·ऽन्
ṭo·'n
तः
taḥ
,
,
त्व्·अ
tv·a

na
योस्
yos
तत्
tat
त्व
tva
दर्
dar
शि
śi
भिः
bhiḥ
(16)

Verse 17
अविनाशि
avināśi
तु
tu
तद्विद्धि
tadviddhi
येन
yena
सर्वमिदं
sarvamidaṃ
ततम्।
tatam
अ·विनाशि
a·vināśi
तु
tu
तद्
tad
विद्धि
viddhi
,
,
येन
yena
सर्वम्
sarvam
इदं
idaṃ
ततम्
tatam


a
वि
vi
ना
शि
śi
तु
tu
तद्
tad
विद्
vid
धि
dhi
,
,
ये
ye

na
सर्
sar

va
म्·इ
m·i
दं
daṃ

ta
तम्
tam

विनाशमव्ययस्यास्य
vināśamavyayasyāsya

na
कश्चित्कर्तुमर्हति॥
kaścitkartumarhati
विनाशम्
vināśam
अ·व्ययस्यास्य
a·vyayasyāsya
,
,

na
कश्चित्
kaścit
कर्तुम्
kartum
अर्हति
arhati

वि
vi
ना

śa
म्·अव्
m·av

ya
यस्
yas
यास्
yās

ya
,
,

na
कश्
kaś
चित्
cit
कर्
kar
तु
tu
म्·अर्
m·ar

ha
ति
ti
(17)

Verse 18
अन्तवन्त
antavanta
इमे
ime
देहा
dehā
नित्यस्योक्ताः
nityasyoktāḥ
शरीरिणः।
śarīriṇaḥ
अन्तवन्त
antavanta
इमे
ime
देहाः
dehāḥ
,
,
नित्यस्योक्ताः
nityasyoktāḥ
शरीरिणः
śarīriṇaḥ

अन्
an

ta
वन्
van

ta

i
मे
me
दे
de
हाः
hāḥ
,
,
नित्
nit
यस्
yas
योक्
yok
ताः
tāḥ

śa
री
रि
ri
णः
ṇaḥ

अनाशिनोऽप्रमेयस्य
anāśino'prameyasya
तस्माद्युध्यस्व
tasmādyudhyasva
भारत॥
bhārata
अ·नाशिनो
a·nāśino
ऽप्रमेयस्य
'prameyasya
,
,
तस्माद्
tasmād
युध्यस्व
yudhyasva
भारत
bhārata


a
ना
शि
śi
नो·ऽप्
no·'p

ra
मे
me
यस्
yas

ya
,
,
तस्
tas
माद्
mād
युध्
yudh
यस्
yas

va
भा
bhā

ra

ta
(18)

Verse 19

ya
एनं
enaṃ
वेत्ति
vetti
हन्तारं
hantāraṃ
यश्चैनं
yaścainaṃ
मन्यते
manyate
हतम्।
hatam

ya
एनं
enaṃ
वेत्ति
vetti
हन्तारम्
hantāram
,
,
यश्
yaś
चैनं
cainaṃ
मन्यते
manyate
हतम्
hatam


ya

e
नं
naṃ
वेत्
vet
ति
ti
हन्
han
ता
रम्
ram
,
,
यश्
yaś
चै
cai
नं
naṃ
मन्
man

ya
ते
te

ha
तम्
tam

उभौ
ubhau
तौ
tau

na
विजानीतो
vijānīto
नायं
nāyaṃ
हन्ति
hanti

na
हन्यते॥
hanyate
उभौ
ubhau
तौ
tau

na
विजानीतः
vijānītaḥ
,
,
नायं
nāyaṃ
हन्ति
hanti

na
हन्यते
hanyate


u
भौ
bhau
तौ
tau

na
वि
vi
जा
नी
तः
taḥ
,
,
ना
यं
yaṃ
हन्
han
ति
ti

na
हन्
han

ya
ते
te
(19)

Verse 20

na
जायते
jāyate
म्रियते
mriyate
वा
कदाचिन्नायं
kadācinnāyaṃ
भूत्वाभविता
bhūtvābhavitā
वा

na
भूयः।
bhūyaḥ

na
जायते
jāyate
म्रियते
mriyate
वा
कदाचित्
kadācit
,
,
नायं
nāyaṃ
भूत्वाभविता
bhūtvābhavitā
वा

na
भूयः
bhūyaḥ


na
जा

ya
ते·म्
te·m
रि
ri

ya
ते
te
वा

ka
दा
चित्
cit
,
,
ना
यं
yaṃ
भूत्
bhūt
वा

bha
वि
vi
ता
वा

na
भू
bhū
यः
yaḥ

अजो
ajo
नित्यः
nityaḥ
शाश्वतोऽयं
śāśvato'yaṃ
पुराणो
purāṇo

na
हन्यते
hanyate
हन्यमाने
hanyamāne
शरीरे॥
śarīre
अ·जो
a·jo
नित्यः
nityaḥ
शाश्वतो
śāśvato
ऽयं
'yaṃ
पुराणः
purāṇaḥ
,
,

na
हन्यते
hanyate
हन्यमाने
hanyamāne
शरीरे
śarīre


a
जो
jo
नित्
nit
यः
yaḥ
शाश्
śāś

va
तो·ऽ
to'
यं
yaṃ
पु
pu
रा
णः
ṇaḥ
,
,

na
हन्
han

ya
ते
te
हन्
han

ya
मा
ने
ne

śa
री
रे
re
(20)

Verse 21
वेदाविनाशिनं
vedāvināśinaṃ
नित्यं
nityaṃ

ya
एनमजमव्ययम्।
enamajamavyayam
वेदाविनाशिनं
vedāvināśinaṃ
नित्यम्
nityam
,
,

ya
एनम्
enam
अ·जम्
a·jam
अ·व्ययम्
a·vyayam

वे
ve
दा
वि
vi
ना
शि
śi
नं
naṃ
नित्
nit
यम्
yam
,
,

ya

e

na
म्·अ
m·a

ja
म्·अव्
m·av

ya
यम्
yam

कथं
kathaṃ

sa
पुरुषः
puruṣaḥ
पार्थ
pārtha
कं
kaṃ
घातयति
ghātayati
हन्ति
hanti
कम्॥
kam
कथं
kathaṃ

sa
पुरुषः
puruṣaḥ
पार्थ
pārtha
,
,
कं
kaṃ
घातयति
ghātayati
हन्ति
hanti
कम्
kam


ka
थं
thaṃ

sa
पु
pu
रु
ru
षः
ṣaḥ
पार्
pār

tha
,
,
कं
kaṃ
घा
ghā

ta

ya
ति
ti
हन्
han
ति
ti
कम्
kam
(21)

Verse 22
वासांसि
vāsāṃsi
जीर्णानि
jīrṇāni
यथा
yathā
विहाय
vihāya
नवानि
navāni
गृह्णाति
gṛhṇāti
नरोऽपराणि।
naro'parāṇi
वासांसि
vāsāṃsi
जीर्णानि
jīrṇāni
यथा
yathā
विहाय
vihāya
,
,
नवानि
navāni
गृह्णाति
gṛhṇāti
नरो
naro
ऽपराणि
'parāṇi

वा
सां
sāṃ
सि
si
जीर्
jīr
णा
ṇā
नि
ni

ya
था
thā
वि
vi
हा

ya
,
,

na
वा
नि
ni
गृह्
gṛh
णा
ṇā
ति
ti

na
रो·ऽ
ro·'

pa
रा
णि
ṇi

तथा
tathā
शरीराणि
śarīrāṇi
विहाय
vihāya
जीर्णान्यन्यानि
jīrṇānyanyāni
संयाति
saṃyāti
नवानि
navāni
देही॥
dehī
तथा
tathā
शरीराणि
śarīrāṇi
विहाय
vihāya
जीर्णानि
jīrṇāni
,
,
अन्यानि
anyāni
संयाति
saṃyāti
नवानि
navāni
देही
dehī


ta
था
thā

śa
री
रा
णि
ṇi
वि
vi
हा

ya
जीर्
jīr
णा
ṇā
नि
ni
,
,
अन्
an
या
नि
ni
सं
saṃ
या
ति
ti

na
वा
नि
ni
दे
de
ही
(22)

Verse 23
नैनं
nainaṃ
छिन्दन्ति
chindanti
शस्त्राणि
śastrāṇi
नैनं
nainaṃ
दहति
dahati
पावकः।
pāvakaḥ
नैनं
nainaṃ
छिन्दन्ति
chindanti
शस्त्राणि
śastrāṇi
,
,
नैनं
nainaṃ
दहति
dahati
पावकः
pāvakaḥ

नै
nai
नं
naṃ
छिन्
chin
दन्
dan
ति
ti
शस्
śas
त्रा
trā
णि
ṇi
,
,
नै
nai
नं
naṃ

da

ha
ति
ti
पा

va
कः
kaḥ


na
चैनं
cainaṃ
क्लेदयन्त्यापो
kledayantyāpo

na
शोषयति
śoṣayati
मारुतः॥
mārutaḥ

na
चैनं
cainaṃ
क्लेदयन्त्य्
kledayanty
आपः
āpaḥ
,
,

na
शोषयति
śoṣayati
मारुतः
mārutaḥ


na
चै
cai
नं
naṃ
क्ले
kle

da
यन्
yan
त्य्·आ
ty·ā
पः
paḥ
,
,

na
शो
śo

ṣa

ya
ति
ti
मा
रु
ru
तः
taḥ
(23)

Verse 24
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य
acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya
एव
eva
च।
ca
अ·च्छेद्यो
a·cchedyo
ऽयम्
'yam
अ·दाह्यो
a·dāhyo
ऽयम्
'yam
,
,
अ·क्लेद्यो
a·kledyo
ऽशोष्य
'śoṣya
एव
eva

ca

अच्
ac
छेद्
ched
योऽ
yo'

ya
म्·अ
m·a
दाह्
dāh
योऽ
yo'
यम्
yam
,
,

a
क्लेद्
kled
योऽ
yo'
शोष्
śoṣ

ya

e

va

ca

नित्यः
nityaḥ
सर्वगतः
sarvagataḥ
स्थाणुरचलोऽयं
sthāṇuracalo'yaṃ
सनातनः॥
sanātanaḥ
नित्यः
nityaḥ
सर्व·गतः
sarva·gataḥ
स्थाणुः
sthāṇuḥ
,
,
अ·चलो
a·calo
ऽयं
'yaṃ
सना·तनः
sanā·tanaḥ

नित्
nit
यः
yaḥ
सर्
sar

va

ga
तः
taḥ
स्था
sthā
णुः
ṇuḥ
,
,

a

ca
लोऽ
lo'
यं
yaṃ

sa
ना

ta
नः
naḥ
(24)

Verse 25
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते।
avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate
अ·व्यक्तो
a·vyakto
ऽयम्
'yam
अ·चिन्त्यो
a·cintyo
ऽयम्
'yam
,
,
अ·विकार्यो
a·vikāryo
ऽयम्
'yam
उच्यते
ucyate


a
व्यक्
vyak
तोऽ
to'

ya
म्·अ
m·a
चिन्
cin
त्योऽ
tyo'
यम्
yam
,
,

a
वि
vi
कार्
kār
योऽ
yo'

ya
म्·उच्
m·uc

ya
ते
te

तस्मादेवं
tasmādevaṃ
विदित्वैनं
viditvainaṃ
नानुशोचितुमर्हसि॥
nānuśocitumarhasi
तस्माद्
tasmād
एवं
evaṃ
विदित्वैनम्
viditvainam
,
,
नानुशोचितुम्
nānuśocitum
अर्हसि
arhasi

तस्
tas
मा
द्·ए
d·e
वं
vaṃ
वि
vi
दित्
dit
वै
vai
नम्
nam
,
,
ना
नु
nu
शो
śo
चि
ci
तु
tu
म्·अर्
m·ar

ha
सि
si
(25)

Verse 26
अथ
atha
चैनं
cainaṃ
नित्यजातं
nityajātaṃ
नित्यं
nityaṃ
वा
मन्यसे
manyase
मृतम्।
mṛtam
अथ
atha
चैनं
cainaṃ
नित्य·जातम्
nitya·jātam
,
,
नित्यं
nityaṃ
वा
मन्यसे
manyase
मृतम्
mṛtam


a

tha
चै
cai
नं
naṃ
नित्
nit

ya
जा
तम्
tam
,
,
नित्
nit
यं
yaṃ
वा
मन्
man

ya
से
se
मृ
mṛ
तम्
tam

तथापि
tathāpi
त्वं
tvaṃ
महाबाहो
mahābāho
नैवं
naivaṃ
शोचितुमर्हसि॥
śocitumarhasi
तथापि
tathāpi
त्वं
tvaṃ
महा·बाहो
mahā·bāho
,
,
नैवं
naivaṃ
शोचितुम्
śocitum
अर्हसि
arhasi


ta
था
thā
पि·त्
pi·t
वं
vaṃ

ma
हा
बा
हो
ho
,
,
नै
nai
वं
vaṃ
शो
śo
चि
ci
तु
tu
म्·अर्
m·ar

ha
सि
si
(26)

Verse 27
जातस्य
jātasya
हि
hi
ध्रुवो
dhruvo
मृत्युर्ध्रुवं
mṛtyurdhruvaṃ
जन्म
janma
मृतस्य
mṛtasya
च।
ca
जातस्य
jātasya
हि
hi
ध्रुवो
dhruvo
मृत्युः
mṛtyuḥ
,
,
ध्रुवं
dhruvaṃ
जन्म
janma
मृतस्य
mṛtasya

ca

जा
तस्
tas

ya
हि·ध्
hi·dh
रु
ru
वो
vo
मृत्
mṛt
युः
yuḥ
,
,
ध्रु
dhru
वं
vaṃ
जन्
jan

ma
मृ
mṛ
तस्
tas

ya

ca

तस्मादपरिहार्येऽर्थे
tasmādaparihārye'rthe

na
त्वं
tvaṃ
शोचितुमर्हसि॥
śocitumarhasi
तस्माद्
tasmād
अ·परिहार्ये
a·parihārye
ऽर्थे
'rthe
,
,

na
त्वं
tvaṃ
शोचितुम्
śocitum
अर्हसि
arhasi

तस्
tas
मा
द्·अ
d·a

pa
रि
ri
हार्
hār
ये·ऽर्
ye·'r
थे
the
,
,
न·त्
na·t
वं
vaṃ
शो
śo
चि
ci
तु
tu
म्·अर्
m·ar

ha
सि
si
(27)

Verse 28
अव्यक्तादीनि
avyaktādīni
भूतानि
bhūtāni
व्यक्तमध्यानि
vyaktamadhyāni
भारत।
bhārata
अ·व्यक्तादीनि
a·vyaktādīni
भूतानि
bhūtāni
,
,
व्यक्त·मध्यानि
vyakta·madhyāni
भारत
bhārata


a
व्यक्
vyak
ता
दी
नि
ni
भू
bhū
ता
नि
ni
,
,
व्यक्
vyak

ta
मध्
madh
या
नि
ni
भा
bhā

ra

ta

अव्यक्तनिधनान्येव
avyaktanidhanānyeva
तत्र
tatra
का
परिदेवना॥
paridevanā
अ·व्यक्त·निधनान्य्
a·vyakta·nidhanāny
एव
eva
,
,
तत्र
tatra
का
परिदेवना
paridevanā


a
व्यक्
vyak

ta
नि
ni

dha
नान्
nān
य्·ए
y·e

va
,
,
तत्
tat

ra
का

pa
रि
ri
दे
de

va
ना
(28)

Verse 29
आश्चर्यवत्पश्यति
āścaryavatpaśyati
कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति
kaścidenamāścaryavadvadati
तथैव
tathaiva
चान्यः।
cānyaḥ
आश्चर्यवत्
āścaryavat
पश्यति
paśyati
कश्चिद्
kaścid
एनम्
enam
,
,
आश्चर्यवद्
āścaryavad
वदति
vadati
तथैव
tathaiva
चान्यः
cānyaḥ

आश्
āś
चर्
car

ya
वत्
vat
पश्
paś

ya
ति
ti
कश्
kaś
चि
ci
द्·ए
d·e
नम्
nam
,
,
आश्
āś
चर्
car

ya
वद्
vad

va

da
ति
ti

ta
थै
thai

va
चान्
cān

आश्चर्यवच्चैनमन्यः
āścaryavaccainamanyaḥ
शृणोति
śṛṇoti
श्रुत्वाप्येनं
śrutvāpyenaṃ
वेद
veda

na
चैव
caiva
कश्चित्॥
kaścit
आश्चर्यवच्
āścaryavac
चैनम्
cainam
अन्यः
anyaḥ
शृणोति
śṛṇoti
,
,
श्रुत्वाप्य्
śrutvāpy
एनं
enaṃ
वेद
veda

na
चैव
caiva
कश्चित्
kaścit

यः
yaḥ
आश्
āś
चर्
car

ya
वच्
vac
चै
cai

na
म्·अन्
m·an
यः
yaḥ
शृ
śṛ
णो
ṇo
ति
ti
,
,
श्रुत्
śrut
वाप्
vāp
अय्·ए
y·e
नं
naṃ
वे
ve

da

na
चै
cai

va
कश्
kaś
चित्
cit
(29)

Verse 30
देही
dehī
नित्यमवध्योऽयं
nityamavadhyo'yaṃ
देहे
dehe
सर्वस्य
sarvasya
भारत।
bhārata
देही
dehī
नित्यम्
nityam
अवध्यो
avadhyo
ऽयम्
'yam
,
,
देहे
dehe
सर्वस्य
sarvasya
भारत
bhārata

दे
de
ही
नित्
nit/i>

ya
म्·अ
m·a
वध्
vadh
योऽ
yo'
यम्
yam
,
,
दे
de
हे
he
सर्
sar
वस्
vas

ya
भा
bhā

ra

ta

तस्मात्सर्वाणि
tasmātsarvāṇi
भूतानि
bhūtāni

na
त्वं
tvaṃ
शोचितुमर्हसि॥
śocitumarhasi
तस्मात्
tasmāt
सर्वाणि
sarvāṇi
भूतानि
bhūtāni
,
,

na
त्वं
tvaṃ
शोचितुम्
śocitum
अर्हसि
arhasi

तस्
tas
मात्
māt
सर्
sar
वा
णि
ṇi
भू
bhū
ता
नि
ni
,
,
न·त्
na·t
वं
vaṃ
शो
śo
चि
ci
तु
tu
म्·अर्
m·ar

ha
सि
si
(30)

Verse 31
स्वधर्ममपि
svadharmamapi
चावेक्ष्य
cāvekṣya

na
विकम्पितुमर्हसि।
vikampitumarhasi
स्व·धर्मम्
sva·dharmam
अपि
api
चावेक्ष्य
cāvekṣya
,
,

na
विकम्पितुम्
vikampitum
अर्हसि
arhasi

स्व
sva
धर्
dhar

ma
म्·अ
m·a
पि
pi
चा
वेक्
vek
ष्य
ṣya
,
,

na
वि
vi
कम्
kam
पि
pi
तु
tu
म्·अर्
m·ar

ha
सि
si

धर्म्याद्धि
dharmyāddhi
युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य
yuddhācchreyo'nyatkṣatriyasya

na
विद्यते॥
vidyate
धर्म्याद्
dharmyād
धि
dhi
युद्धाच्
yuddhāc
छ्रेयो
chreyo
ऽन्यत्
'nyat
,
,
क्षत्रियस्य
kṣatriyasya

na
विद्यते
vidyate

धर्
dhar
म्याद्
myād
धि
dhi
युद्
yud
धाच्
dhāc
छ्रे
chre
यो·ऽन्
yo·'n
यत्
yat
,
,
क्षत्
kṣat
रि
ri
यस्
yas

ya

na
विद्
vid

ya
ते
te
(31)

Verse 32
यदृच्छया
yadṛcchayā
चोपपन्नं
copapannaṃ
स्वर्गद्वारमपावृतम्।
svargadvāramapāvṛtam
यद्·ऋच्छया
yad·ṛcchayā
चोपपन्नम्
copapannam
,
,
स्वर्ग·द्वारम्
svarga·dvāram
अपावृतम्
apāvṛtam


ya
द्·ऋच्
d·ṛc

cha
या
चो
co

pa
पन्
pan
नम्
nam
,
,
स्वर्
svar
ग·द्
ga·d
वा

ra
म्·अ
m·a
पा
वृ
vṛ
तम्
tam

सुखिनः
sukhinaḥ
क्षत्रियाः
kṣatriyāḥ
पार्थ
pārtha
लभन्ते
labhante
युद्धमीदृशम्॥
yuddhamīdṛśam
सुखिनः
sukhinaḥ
क्षत्रियाः
kṣatriyāḥ
पार्थ
pārtha
,
,
लभन्ते
labhante
युद्धम्
yuddham
ईदृशम्
īdṛśam

सु
su
खि
khi
नः
naḥ
क्षत्
kṣat
रि
ri
याः
yāḥ
पार्
pār

tha
,
,

la
भन्
bhan
ते
te
युद्
yud

dha
म्·ई
m·ī
दृ
dṛ
शम्
śam
(32)

Verse 33
अथ
atha
चेत्त्वमिमं
cettvamimaṃ
धर्म्यं
dharmyaṃ
सङ्ग्रामं
saṅgrāmaṃ

na
करिष्यसि।
kariṣyasi
अथ
atha
चेत्
cet
त्वम्
tvam
इमं
imaṃ
धर्म्यम्
dharmyam
,
,
सङ्ग्रामं
saṅgrāmaṃ

na
करिष्यसि
kariṣyasi


a

tha
चेत्
cet
त्व
tva
म्·इ
m·i
मं
maṃ
धर्
dhar
म्यम्
myam
,
,
सङ्
saṅ
ग्रा
grā
मं
maṃ

na

ka
रिष्
riṣ

ya
सि
si

ततः
tataḥ
स्वधर्मं
svadharmaṃ
कीर्तिं
kīrtiṃ

ca
हित्वा
hitvā
पापमवाप्स्यसि॥
pāpamavāpsyasi
ततः
tataḥ
स्व·धर्मं
sva·dharmaṃ
कीर्तिं
kīrtiṃ

ca
,
,
हित्वा
hitvā
पापम्
pāpam
अवाप्स्यसि
avāpsyasi


ta
तः
taḥ
स्व
sva
धर्
dhar
मं
maṃ
कीर्
kīr
तिं
tiṃ

ca
,
,
हित्
hit
वा
पा

pa
म्·अ
m·a
वाप्
vāp
स्य
sya
सि
si
(33)

Verse 34
अकीर्तिं
akīrtiṃ
चापि
cāpi
भूतानि
bhūtāni
कथयिष्यन्ति
kathayiṣyanti
तेऽव्ययाम्।
te'vyayām
अ·कीर्तिं
a·kīrtiṃ
चापि
cāpi
भूतानि
bhūtāni
,
,
कथयिष्यन्ति
kathayiṣyanti
ते
te
ऽव्ययाम्
'vyayām

अअ
a
कीर्
kīr
तिं
tiṃ
चा
पि
pi
भू
bhū
ता
नि
ni
,
,

ka

tha
यिष्
yiṣ
यन्
yan
ति
ti
ते·ऽव्
te·'v

ya
याम्
yām

सम्भावितस्य
sambhāvitasya
चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते॥
cākīrtirmaraṇādatiricyate
सम्भावितस्य
sambhāvitasya
चाकीर्तिः
cākīrtiḥ
,
,
मरणाद्
maraṇād
अतिरिच्यते
atiricyate

सम्
sam
भा
bhā
वि
vi
तस्
tas

ya
चा
कीर्
kīr
तिः
tiḥ
,
,

ma

ra
णा
ṇā
द्·अ
d·a
ति
ti
रिच्
ric

ya
ते
te
(34)

Verse 35
भयाद्रणादुपरतं
bhayādraṇāduparataṃ
मंस्यन्ते
maṃsyante
त्वां
tvāṃ
महारथाः।
mahārathāḥ
भयाद्
bhayād
रणाद्
raṇād
उपरतम्
uparatam
,
,
मंस्यन्ते
maṃsyante
त्वां
tvāṃ
महा·रथाः
mahā·rathāḥ


bha
याद्
yād

ra
णा
ṇā
द्·उ
d·u

pa

ra
तम्
tam
,
,
मं
maṃ
स्यन्
syan
ते·त्
te·t
वां
vāṃ

ma
हा

ra
थाः
thāḥ

येषां
yeṣāṃ

ca
त्वं
tvaṃ
बहुमतो
bahumato
भूत्वा
bhūtvā
यास्यसि
yāsyasi
लाघवम्॥
lāghavam
येषां
yeṣāṃ

ca
त्वं
tvaṃ
बहु·मतः
bahu·mataḥ
,
,
भूत्वा
bhūtvā
यास्यसि
yāsyasi
लाघवम्
lāghavam

ये
ye
षां
ṣāṃ
च·त्
ca·t
वं
vaṃ

ba
हु
hu

ma
तः
taḥ
,
,
भूत्
bhūt
वा
यास्
yās

ya
सि
si
ला

gha
वम्
vam
(35)

Verse 36
अवाच्यवादांश्च
avācyavādāṃśca
बहून्वदिष्यन्ति
bahūnvadiṣyanti
तवाहिताः।
tavāhitāḥ
अ·वाच्य·वादांश्
a·vācya·vādāṃś

ca
बहून्
bahūn
,
,
वदिष्यन्ति
vadiṣyanti
तवाहिताः
tavāhitāḥ


a
वाच्
vāc

ya
वा
दां
dāṃ
श्·च
ś·ca

ba
हून्
hūn
,
,

va
दिष्
diṣ
यन्
yan
ति
ti

ta
वा
हि
hi
ताः
tāḥ

निन्दन्तस्तव
nindantastava
सामर्थ्यं
sāmarthyaṃ
ततो
tato
दुःखतरं
duḥkhataraṃ
नु
nu
किम्॥
kim
निन्दन्तस्
nindantas
तव
tava
सामर्थ्यम्
sāmarthyam
,
,
ततो
tato
दुःखतरं
duḥkhataraṃ
नु
nu
किम्
kim

निन्
nin
दन्
dan
तस्
tas

ta

va
सा
मर्
mar
थ्यम्
thyam
,
,

ta
तो
to
दुः
duḥ

kha

ta
रं
raṃ
नु
nu
किम्
kim
(36)

Verse 37
हतो
hato
वा
प्राप्स्यसि
prāpsyasi
स्वर्गं
svargaṃ
जित्वा
jitvā
वा
भोक्ष्यसे
bhokṣyase
महीम्।
mahīm
हतो
hato
वा
प्राप्स्यसि
prāpsyasi
स्वर्·गम्
svar·gam
,
,
जित्वा
jitvā
वा
भोक्ष्यसे
bhokṣyase
महीम्
mahīm


ha
तो
to
वा·प्
vā·p
राप्
rāp
स्य
sya
सि·स्
si·s
वर्
var
गम्
gam
,
,
जित्
jit
वा
वा
भोक्
bhok
ष्य
ṣya
से
se

ma
हीम्
hīm

तस्मादुत्तिष्ठ
tasmāduttiṣṭha
कौन्तेय
kaunteya
युद्धाय
yuddhāya
कृतनिश्चयः॥
kṛtaniścayaḥ
तस्माद्
tasmād
उत्तिष्ठ
uttiṣṭha
कौन्तेय
kaunteya
,
,
युद्धाय
yuddhāya
कृत·निश्चयः
kṛta·niścayaḥ

तस्
tas
मा
द्·उत्
d·ut
तिष्
tiṣ

ṭha
कौन्
kaun
ते
te

ya
,
,
युद्
yud
धा
dhā

ya
कृ
kṛ

ta
निश्
niś

ca
यः
yaḥ
(37)

Verse 38
सुखदुःखे
sukhaduḥkhe
समे
same
कृत्वा
kṛtvā
लाभालाभौ
lābhālābhau
जयाजयौ।
jayājayau
सुख·दुःखे
sukha·duḥkhe
समे
same
कृत्वा
kṛtvā
,
,
लाभालाभौ
lābhālābhau
जयाजयौ
jayājayau

सु
su

kha
दुः
duḥ
खे
khe

sa
मे
me
कृत्
kṛt
वा
,
,
ला
भा
bhā
ला
भौ
bhau

ja
या

ja
यौ
yau

ततो
tato
युद्धाय
yuddhāya
युज्यस्व
yujyasva
नैवं
naivaṃ
पापमवाप्स्यसि॥
pāpamavāpsyasi
ततो
tato
युद्धाय
yuddhāya
युज्यस्व
yujyasva
,
,
नैवं
naivaṃ
पापम्
pāpam
अवाप्स्यसि
avāpsyasi


ta
तो
to
युद्
yud
धा
dhā

ya
युज्
yuj
यस्
yas

va
,
,
नै
nai
वं
vaṃ
पा

pa
म्·अ
m·a
वाप्
vāp
स्य
sya
सि
si
(38)

Verse 39
एषा
eṣā
तेऽभिहिता
te'bhihitā
साङ्ख्ये
sāṅkhye
बुद्धिर्योगे
buddhiryoge
त्विमां
tvimāṃ
शृणु।
śṛṇu
एषा
eṣā
ते
te
ऽभिहिता
'bhihitā
साङ्ख्ये
sāṅkhye
,
,
बुद्धिर्
buddhir
योगे
yoge
त्व्
tv
इमां
imāṃ
शृणु
śṛṇu


e
षा
ṣā
तेऽ
te'
भि
bhi
हि
hi
ता
साङ्
sāṅ
ख्ये
khye
,
,
बुद्
bud
धिर्
dhir
यो
yo
गे·त्
ge·t
व्·इ
v·i
मां
māṃ
शृ
śṛ
णु
ṇu

बुद्ध्या
buddhyā
युक्तो
yukto
यया
yayā
पार्थ
pārtha
कर्मबन्धं
karmabandhaṃ
प्रहास्यसि॥
prahāsyasi
बुद्ध्या
buddhyā
युक्तो
yukto
यया
yayā
पार्थ
pārtha
,
,
कर्म·बन्धं
karma·bandhaṃ
प्रहास्यसि
prahāsyasi

बुद्
bud
ध्या
dhyā
युक्
yuk
तो
to

ya
या
पार्
pār

tha
,
,
कर्
kar

ma
बन्
ban
धं
dhaṃ
प्र
pra
हास्
hās

ya
सि
si
(39)

Verse 40
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति
nehābhikramanāśo'sti
प्रत्यवायो
pratyavāyo

na
विद्यते।
vidyate
नेहाभिक्रम·नाशो
nehābhikrama·nāśo
ऽस्ति
'sti
,
,
प्रत्यवायो
pratyavāyo

na
विद्यते
vidyate

ने
ne
हा
भिक्
bhik

ra

ma
ना
शो·ऽस्
śo·'s
ति
ti
,
,
प्रत्
prat

ya
वा
यो
yo

na
विद्
vid

ya
ते
te

स्वल्पमप्यस्य
svalpamapyasya
धर्मस्य
dharmasya
त्रायते
trāyate
महतो
mahato
भयात्॥
bhayāt
स्व्·अल्पम्
sv·alpam
अप्य्
apy
अस्य
asya
धर्मस्य
dharmasya
,
,
त्रायते
trāyate
महतो
mahato
भयात्
bhayāt

स्वल्
sval

pa
म्·अप्
m·ap
य्·अस्
y·as

ya
धर्
dhar
मस्
mas

ya
,
,
त्रा
trā

ya
ते
te

ma

ha
तो
to

bha
यात्
yāt
(40)

Verse 41
व्यवसायात्मिका
vyavasāyātmikā
बुद्धिरेकेह
buddhirekeha
कुरुनन्दन।
kurunandana
व्यवसायात्मिका
vyavasāyātmikā
बुद्धिः
buddhiḥ
,
,
एकेह
ekeha
कुरु·नन्दन
kuru·nandana

व्य
vya

va
सा
यात्
yāt
मि
mi
का
बुद्
bud
धिः
dhiḥ
,
,

e
के
ke

ha
कु
ku
रु
ru
नन्
nan

da

na

बहुशाखा
bahuśākhā
ह्यनन्ताश्च
hyanantāśca
बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्॥
buddhayo'vyavasāyinām
बहु·शाखा
bahu·śākhā
ह्य्
hy
अन्·अन्ताश्
an·antāś

ca
,
,
बुद्धयो
buddhayo
ऽव्यवसायिनाम्
'vyavasāyinām


ba
हु
hu
शा
śā
खा·ह्
khā·h
य्·अ
y·a
नन्
nan
ताश्
tāś

ca
,
,
बुद्
bud

dha
यो·ऽव्
yo·'v

ya

va
सा
यि
yi
नाम्
nām
(41)

Verse 42
यामिमां
yāmimāṃ
पुष्पितां
puṣpitāṃ
वाचं
vācaṃ
प्रवदन्त्यविपश्चितः।
pravadantyavipaścitaḥ
याम्
yām
इमां
imāṃ
पुष्पितां
puṣpitāṃ
वाचम्
vācam
,
,
प्रवदन्त्य्
pravadanty
अ·विपश्चितः
a·vipaścitaḥ

या
म्·इ
m·i
मां
māṃ
पुष्
puṣ
पि
pi
तां
tāṃ
वा
चम्
cam
,
,
प्र
pra

va
दन्
dan
त्य्·अ
ty·a
वि
vi
पश्
paś
चि
ci
तः
taḥ

वेदवादरताः
vedavādaratāḥ
पार्थ
pārtha
नान्यदस्तीति
nānyadastīti
वादिनः॥
vādinaḥ
वेद·वाद·रताः
veda·vāda·ratāḥ
पार्थ
pārtha
,
,
नान्यद्
nānyad
अस्तीति
astīti
वादिनः
vādinaḥ

वे
ve

da
वा

da

ra
ताः
tāḥ
पार्
pār

tha
,
,
नान्
nān

ya
द्·अस्
d·as
ती
ति
ti
वा
दि
di
नः
naḥ
(42)

Verse 43
कामात्मानः
kāmātmānaḥ
स्वर्गपरा
svargaparā
जन्मकर्मफलप्रदाम्।
janmakarmaphalapradām
कामात्मानः
kāmātmānaḥ
स्वर्ग·पराः
svarga·parāḥ
,
,
जन्म·कर्म·फल·प्रदाम्
janma·karma·phala·pradām

का
मात्
māt
मा
नः
naḥ
स्वर्
svar

ga

pa
राः
rāḥ
,
,
जन्
jan

ma
कर्
kar

ma

pha
ल·प्
la·p

ra
दाम्
dām

क्रियाविशेषबहुलां
kriyāviśeṣabahulāṃ
भोगैश्वर्यगतिं
bhogaiśvaryagatiṃ
प्रति॥
prati
क्रिया·विशेष·बहुलाम्
kriyā·viśeṣa·bahulām
,
,
भोगैश्वर्य·गतिं
bhogaiśvarya·gatiṃ
प्रति
prati

क्रि
kri
या
वि
vi
शे
śe

ṣa

ba
हु
hu
लाम्
lām
,
,
भो
bho
गैश्
gaiś
वर्
var

ya

ga
तिं
tiṃ
प्र
pra
ति
ti
(43)

Verse 44
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां
bhogaiśvaryaprasaktānāṃ
तयापहृतचेतसाम्।
tayāpahṛtacetasām
भोगैश्वर्य·प्रसक्तानाम्
bhogaiśvarya·prasaktānām
,
,
तयापहृत·चेतसाम्
tayāpahṛta·cetasām

भो
bho
गैश्
gaiś
वर्
var
य·प्
ya·p

ra
सक्
sak
ता
नाम्
nām
,
,

ta
या

pa
हृ
hṛ

ta
चे
ce

ta
साम्
sām

व्यवसायात्मिका
vyavasāyātmikā
बुद्धिः
buddhiḥ
समाधौ
samādhau

na
विधीयते॥
vidhīyate
व्यवसायात्मिका
vyavasāyātmikā
बुद्धिः
buddhiḥ
,
,
समाधौ
samādhau

na
विधीयते
vidhīyate

व्य
vya

va
सा
यात्
yāt
मि
mi
का
बुद्
bud
धिः
dhiḥ
,
,

sa
मा
धौ
dhau

na
वि
vi
धी
dhī

ya
ते
te
(44)

Verse 45
त्रैगुण्यविषया
traiguṇyaviṣayā
वेदा
vedā
निस्त्रैगुण्यो
nistraiguṇyo
भवार्जुन।
bhavārjuna
त्रै·गुण्य·विषया
trai·guṇya·viṣayā
वेदाः
vedāḥ
,
,
निस्·त्रै·गुण्यो
nis·trai·guṇyo
भवार्जुन
bhavārjuna

त्रै
trai
गुण्
guṇ

ya
वि
vi

ṣa
या
वे
ve
दाः
dāḥ
,
,
निस्
nis
त्रै
trai
गुण्
guṇ
यो
yo

bha
वार्
vār
जु
ju

na

निर्द्वन्द्वो
nirdvandvo
नित्यसत्त्वस्थो
nityasattvastho
निर्योगक्षेम
niryogakṣema
आत्मवान्॥
ātmavān
निर्·द्वन्द्वो
nir·dvandvo
नित्य·सत्त्व·स्थः
nitya·sattva·sthaḥ
,
,
निर्·योग·क्षेम
nir·yoga·kṣema
आत्मवान्
ātmavān

निर्
nir
द्वन्
dvan
द्वो
dvo
नित्
nit

ya
सत्
sat
त्वस्
tvas
थः
thaḥ
,
,
निर्
nir
यो
yo
ग·क्
ga·k
षे
ṣe

ma
आत्
āt

ma
वान्
vān
(45)

Verse 46
यावानर्थ
yāvānartha
उदपाने
udapāne
सर्वतः
sarvataḥ
सम्प्लुतोदके।
samplutodake
यावान्
yāvān
अर्थ
artha
उद·पाने
uda·pāne
,
,
सर्वतः
sarvataḥ
सम्प्लुतोदके
samplutodake

या
वा
न्·अर्
n·ar

tha

u

da
पा
ने
ne
,
,
सर्
sar

va
तः
taḥ
सम्
sam
प्लु
plu
तो
to

da
के
ke

तावान्सर्वेषु
tāvānsarveṣu
वेदेषु
vedeṣu
ब्राह्मणस्य
brāhmaṇasya
विजानतः॥
vijānataḥ
तावान्
tāvān
सर्वेषु
sarveṣu
वेदेषु
vedeṣu
,
,
ब्राह्मणस्य
brāhmaṇasya
विजानतः
vijānataḥ

ता
वान्
vān
सर्
sar
वे
ve
षु
ṣu
वे
ve
दे
de
षु
ṣu
,
,
ब्राह्
brāh

ma
णस्
ṇas

ya
वि
vi
जा

na
तः
taḥ
(46)

Verse 47
कर्मण्येवाधिकारस्ते
karmaṇyevādhikāraste
मा
फलेषु
phaleṣu
कदाचन।
kadācana
कर्मण्य्
karmaṇy
एवाधिकारस्
evādhikāras
ते
te
,
,
मा
फलेषु
phaleṣu
कदाचन
kadācana

कर्
kar
मण्
maṇ
य्·ए
y·e
वा
धि
dhi
का
रस्
ras
ते
te
,
,
मा

pha
ले
le
षु
ṣu

ka
दा

ca

na

मा
कर्मफलहेतुर्भूर्मा
karmaphalaheturbhūrmā
ते
te
सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥
saṅgo'stvakarmaṇi
मा
कर्म·फल·हेतुर्
karma·phala·hetur
भूः
bhūḥ
,
,
मा
ते
te
सङ्गो
saṅgo
ऽस्त्व्
'stv
अ·कर्मणि
a·karmaṇi

मा
कर्
kar

ma

pha

la
हे
he
तुर्
tur
भूः
bhūḥ
,
,
मा
ते
te
सङ्
saṅ
गो·ऽस्
go·'s
त्व्·अ
tv·a
कर्
kar

ma
णि
ṇi
(47)

Verse 48
योगस्थः
yogasthaḥ
कुरु
kuru
कर्माणि
karmāṇi
सङ्गं
saṅgaṃ
त्यक्त्वा
tyaktvā
धनञ्जय।
dhanañjaya
योग·स्थः
yoga·sthaḥ
कुरु
kuru
कर्माणि
karmāṇi
,
,
सङ्गं
saṅgaṃ
त्यक्त्वा
tyaktvā
धनञ्·जय
dhanañ·jaya

यो
yo
गस्
gas
थः
thaḥ
कु
ku
रु
ru
कर्
kar
मा
णि
ṇi
,
,
सङ्
saṅ
गं
gaṃ
त्यक्
tyak
त्वा
tvā

dha
नञ्
nañ

ja

ya

सिद्ध्यसिद्ध्योः
siddhyasiddhyoḥ
समो
samo
भूत्वा
bhūtvā
समत्वं
samatvaṃ
योग
yoga
उच्यते॥
ucyate
सिद्ध्य्·अ·सिद्ध्योः
siddhy·a·siddhyoḥ
समो
samo
भूत्वा
bhūtvā
,
,
समत्वं
samatvaṃ
योग
yoga
उच्यते
ucyate

सिद्
sid
ध्य्·अ
dhy·a
सिद्
sid
ध्योः
dhyoḥ

sa
मो
mo
भू
bhū
त्वा
tvā
,
,

sa
मत्
mat
वं
vaṃ
यो
yo

ga
उच्
uc

ya
ते
te
(48)

Verse 49
दूरेण
dūreṇa
ह्यवरं
hyavaraṃ
कर्म
karma
बुद्धियोगाद्धनञ्जय।
buddhiyogāddhanañjaya
दूरेण
dūreṇa
ह्य्
hy
अवरं
avaraṃ
कर्म
karma
,
,
बुद्धि·योगाद्
buddhi·yogād
धनञ्·जय
dhanañ·jaya

दू
रे
re
ण·ह्
ṇa·h
य्·अ
y·a

va
रं
raṃ
कर्
kar

ma
,
,
बुद्
bud
धि
dhi
यो
yo
गाद्
gād

dha
नञ्
nañ

ja

ya

बुद्धौ
buddhau
शरणमन्विच्छ
śaraṇamanviccha
कृपणाः
kṛpaṇāḥ
फलहेतवः॥
phalahetavaḥ
बुद्धौ
buddhau
शरणम्
śaraṇam
अन्विच्छ
anviccha
,
,
कृपणाः
kṛpaṇāḥ
फल·हेतवः
phala·hetavaḥ

बुद्
bud
धौ
dhau

śa

ra

ṇa
म्·अन्
m·an
विच्
vic

cha
,
,
कृ
kṛ

pa
णाः
ṇāḥ

pha

la
हे
he

ta
वः
vaḥ
(49)

Verse 50
बुद्धियुक्तो
buddhiyukto
जहातीह
jahātīha
उभे
ubhe
सुकृतदुष्कृते।
sukṛtaduṣkṛte
बुद्धि·युक्तो
buddhi·yukto
जहातीह
jahātīha
,
,
उभे
ubhe
सु·कृत·दुष्·कृते
su·kṛta·duṣ·kṛte

बुद्
bud
धि
dhi
युक्
yuk
तो
to

ja
हा
ती

ha
,
,

u
भे
bhe
सु
su
कृ
kṛ

ta
दुष्
duṣ
कृ
kṛ
ते
te

तस्माद्योगाय
tasmādyogāya
युज्यस्व
yujyasva
योगः
yogaḥ
कर्मसु
karmasu
कौशलम्॥
kauśalam
तस्माद्
tasmād
योगाय
yogāya
युज्यस्व
yujyasva
,
,
योगः
yogaḥ
कर्मसु
karmasu
कौशलम्
kauśalam

तस्
tas
माद्
mād
यो
yo
गा

ya
युज्
yuj
यस्
yas

va
,
,
यो
yo
गः
gaḥ
कर्
kar

ma
सु
su
कौ
kau

śa
लम्
lam
(50)

Verse 51
कर्मजं
karmajaṃ
बुद्धियुक्ता
buddhiyuktā
हि
hi
फलं
phalaṃ
त्यक्त्वा
tyaktvā
मनीषिणः।
manīṣiṇaḥ
कर्म·जं
karma·jaṃ
बुद्धि·युक्ता
buddhi·yuktā
हि
hi
,
,
फलं
phalaṃ
त्यक्त्वा
tyaktvā
मनीषिणः
manīṣiṇaḥ

कर्
kar

ma
जं
jaṃ
बुद्
bud
धि
dhi
युक्
yuk
ता
हि
hi
,
,

pha
लं
laṃ
त्यक्
tyak
त्वा
tvā

ma
नी
षि
ṣi
णः
ṇaḥ

जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः
janmabandhavinirmuktāḥ
पदं
padaṃ
गच्छन्त्यनामयम्॥
gacchantyanāmayam
जन्म·बन्ध·विनिर्मुक्ताः
janma·bandha·vinirmuktāḥ
,
,
पदं
padaṃ
गच्छन्त्य्
gacchanty
अन्·आमयम्
an·āmayam

जन्
jan

ma
बन्
ban

dha
वि
vi
निर्
nir
मुक्
muk
ताः
tāḥ
,
,

pa
दं
daṃ
गच्
gac
छन्
chan
त्य्·अ
ty·a
ना

ma
यम्
yam
(51)

Verse 52
यदा
yadā
ते
te
मोहकलिलं
mohakalilaṃ
बुद्धिर्व्यतितरिष्यति।
buddhirvyatitariṣyati
यदा
yadā
ते
te
मोह·कलिलम्
moha·kalilam
,
,
बुद्धिर्
buddhir
व्यतितरिष्यति
vyatitariṣyati


ya
दा
ते
te
मो
mo

ha

ka
लि
li
अलम्
lam
,
,
बुद्
bud
धिर्
dhir
व्य
vya
ति
ti

ta
रिष्
riṣ

ya
ति
ti

तदा
tadā
गन्तासि
gantāsi
निर्वेदं
nirvedaṃ
श्रोतव्यस्य
śrotavyasya
श्रुतस्य
śrutasya
च॥
ca
तदा
tadā
गन्तासि
gantāsi
निर्·वेदम्
nir·vedam
,
,
श्रोतव्यस्य
śrotavyasya
श्रुतस्य
śrutasya

ca


ta
दा
गन्
gan
ता
सि
si
निर्
nir
वे
ve
दम्
dam
,
,
श्रो
śro
तव्
tav
यस्
yas
य·श्
ya·ś
रु
ru
तस्
tas

ya

ca
(52)

Verse 53
श्रुतिविप्रतिपन्ना
śrutivipratipannā
ते
te
यदा
yadā
स्थास्यति
sthāsyati
निश्चला।
niścalā
श्रुति·विप्रतिपन्ना
śruti·vipratipannā
ते
te
,
,
यदा
yadā
स्थास्यति
sthāsyati
निश्चला
niścalā

श्रु
śru
ति
ti
वि·प्
vi·p

ra
ति
ti
पन्
pan
ना
ते
te
,
,

ya
दा·स्
dā·s
थास्
thās

ya
ति
ti
निश्
niś

ca
ला

समाधावचला
samādhāvacalā
बुद्धिस्तदा
buddhistadā
योगमवाप्स्यसि॥
yogamavāpsyasi
समाधाव्
samādhāv
अ·चला
a·calā
बुद्धिः
buddhiḥ
,
,
तदा
tadā
योगम्
yogam
अवाप्स्यसि
avāpsyasi


sa
मा
धा
dhā
व्·अ
v·a

ca
ला
बुद्
bud
धिः
dhiḥ
,
,

ta
दा
यो
yo

ga
म्·अ
m·a
वाप्
vāp
स्य
sya
सि
si
(53)

Verse 54
अर्जुन
ar ju na
उवाच।
u vā ca
स्थितप्रज्ञस्य
sthitaprajñasya
का
भाषा
bhāṣā
समाधिस्थस्य
samādhisthasya
केशव।
keśava
स्थित·प्रज्ञस्य
sthita·prajñasya
का
भाषा
bhāṣā
,
,
समाधि·स्थस्य
samādhi·sthasya
केशव
keśava

स्थि
sthi
त·प्
ta·p

ra
ज्ञस्
jñas

ya
का
भा
bhā
षा
ṣā
,
,

sa
मा
धिस्
dhis
थस्
thas

ya
के
ke

śa

va

स्थितधीः
sthitadhīḥ
किं
kiṃ
प्रभाषेत
prabhāṣeta
किमासीत
kimāsīta
व्रजेत
vrajeta
किम्॥
kim
स्थित·धीः
sthita·dhīḥ
किं
kiṃ
प्रभाषेत
prabhāṣeta
,
,
किम्
kim
आसीत
āsīta
व्रजेत
vrajeta
किम्
kim

स्थि
sthi

ta
धीः
dhīḥ
किं
kiṃ
प्र
pra
भा
bhā
षे
ṣe

ta
,
,
कि
ki
म्·आ
m·ā
सी
त·व्
ta·v

ra
जे
je

ta
किम्
kim
(54)

Verse 55
श्रीभगवान्
śrī bha ga vān
उवाच।
u vā ca
प्रजहाति
prajahāti
यदा
yadā
कामान्सर्वान्पार्थ
kāmānsarvānpārtha
मनोगतान्।
manogatān
प्रजहाति
prajahāti
यदा
yadā
कामान्
kāmān
,
,
सर्वान्
sarvān
पार्थ
pārtha
मनो·गतान्
mano·gatān

प्र
pra

ja
हा
ति
ti

ya
दा
का
मान्
mān
,
,
सर्
sar
वान्
vān
पार्
pār

tha

ma
नो
no

ga
तान्
tān

आत्मन्येवात्मना
ātmanyevātmanā
तुष्टः
tuṣṭaḥ
स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥
sthitaprajñastadocyate
आत्मन्य्
ātmany
एवात्मना
evātmanā
तुष्टः
tuṣṭaḥ
,
,
स्थित·प्रज्ञस्
sthita·prajñas
तदोच्यते
tadocyate

आत्
āt
मन्
man
य्·ए
y·e
वात्
vāt

ma
ना
तुष्
tuṣ
टः
ṭaḥ
,
,
स्थि
sthi
त·प्
ta·p

ra
ज्ञस्
jñas

ta
दोच्
doc

ya
ते
te
(55)

Verse 56
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः
duḥkheṣvanudvignamanāḥ
सुखेषु
sukheṣu
विगतस्पृहः।
vigataspṛhaḥ
दुःखेष्व्
duḥkheṣv
अन्·उद्विग्न·मनाः
an·udvigna·manāḥ
,
,
सुखेषु
sukheṣu
विगत·स्पृहः
vigata·spṛhaḥ

दुः
duḥ
खेष्
kheṣ
व्·अ
v·a
नुद्
nud
विग्
vig

na

ma
नाः
nāḥ
,
,
सु
su
खे
khe
षु
ṣu
वि
vi

ga
त·स्
ta·s
पृ
pṛ
हः
haḥ

वीतरागभयक्रोधः
vītarāgabhayakrodhaḥ
स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥
sthitadhīrmunirucyate
वीत·राग·भय·क्रोधः
vīta·rāga·bhaya·krodhaḥ
,
,
स्थित·धीर्
sthita·dhīr
मुनिर्
munir
उच्यते
ucyate

वी

ta
रा

ga

bha
य·क्
ya·k
रो
ro
धः
dhaḥ
,
,
स्थि
sthi

ta
धीर्
dhīr
मु
mu
नि
ni
र्·उच्
r·uc

ya
ते
te
(56)

Verse 57
यः
yaḥ
सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य
sarvatrānabhisnehastattatprāpya
शुभाशुभम्।
śubhāśubham
यः
yaḥ
सर्वत्रानभिस्नेहः
sarvatrānabhisnehaḥ
,
,
तत्
tat
तत्
tat
प्राप्य
prāpya
शुभाशुभम्
śubhāśubham

यः
yaḥ
सर्
sar
वत्
vat
रा

na
भिस्
bhis
ने
ne
हः
haḥ
,
,
तत्
tat
तत्
tat
प्राप्
prāp

ya
शु
śu
भा
bhā
शु
śu
भम्
bham

नाभिनन्दति
nābhinandati

na
द्वेष्टि
dveṣṭi
तस्य
tasya
प्रज्ञा
prajñā
प्रतिष्ठिता॥
pratiṣṭhitā
नाभिनन्दति
nābhinandati

na
द्वेष्टि
dveṣṭi
,
,
तस्य
tasya
प्रज्ञा
prajñā
प्रतिष्ठिता
pratiṣṭhitā

ना
भि
bhi
नन्
nan

da
ति
ti
न·द्
na·d
वेष्
veṣ
टि
ṭi
,
,
तस्
tas
य·प्
ya·p

ra
ज्ञा·प्
jñā·p

ra
तिष्
tiṣ
ठि
ṭhi
ता
(57)

Verse 58
यदा
yadā
संहरते
saṃharate
चायं
cāyaṃ
कूर्मोऽङ्गानीव
kūrmo'ṅgānīva
सर्वशः।
sarvaśaḥ
यदा
yadā
संहरते
saṃharate
चायम्
cāyam
,
,
कूर्मो
kūrmo
ऽङ्गानीव
'ṅgānīva
सर्वशः
sarvaśaḥ


ya
दा
सं
saṃ

ha

ra
ते
te
चा
यम्
yam
,
,
कूर्
kūr
मो·ऽङ्
mo·'ṅ
गा
नी

va
सर्
sar

va
शः
śaḥ

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य
indriyāṇīndriyārthebhyastasya
प्रज्ञा
prajñā
प्रतिष्ठिता॥
pratiṣṭhitā
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः
indriyāṇīndriyārthebhyaḥ
,
,
तस्य
tasya
प्रज्ञा
prajñā
प्रतिष्ठिता
pratiṣṭhitā

इन्
in
द्रि
dri
या
ण्·ईन्
ṇ·īn
द्रि
dri
यार्
yār
थेभ्
thebh
यः
yaḥ
,
,
तस्
tas
य·प्
ya·p

ra
ज्ञा·प्
jñā·p

ra
तिष्
tiṣ
ठि
ṭhi
ता
(58)

Verse 59
विषया
viṣayā
विनिवर्तन्ते
vinivartante
निराहारस्य
nirāhārasya
देहिनः।
dehinaḥ
विषया
viṣayā
विनिवर्तन्ते
vinivartante
,
,
निर्·आहारस्य
nir·āhārasya
देहिनः
dehinaḥ

वि
vi

ṣa
या
वि
vi
नि
ni
वर्
var
तन्
tan
ते
te
,
,
नि
ni
रा
हा
रस्
ras

ya
दे
de
हि
hi
नः
naḥ

रसवर्जं
rasavarjaṃ
रसोऽप्यस्य
raso'pyasya
परं
paraṃ
दृष्ट्वा
dṛṣṭvā
निवर्तते॥
nivartate
रस·वर्जं
rasa·varjaṃ
रसो
raso
ऽप्य्
'py
अस्य
asya
,
,
परं
paraṃ
दृष्ट्वा
dṛṣṭvā
निवर्तते
nivartate


ra

sa
वर्
var
जं
jaṃ

ra
सो·ऽप्
so·'p
य्·अस्
y·as

ya
,
,

pa
रं
raṃ
दृष्
dṛṣ
ट्वा
ṭvā
नि
ni
वर्
var

ta
ते
te
(59)

Verse 60
यततो
yatato
ह्यपि
hyapi
कौन्तेय
kaunteya
पुरुषस्य
puruṣasya
विपश्चितः।
vipaścitaḥ
यततो
yatato
ह्य्
hy
अपि
api
कौन्तेय
kaunteya
,
,
पुरुषस्य
puruṣasya
विपश्चितः
vipaścitaḥ


ya

ta
तो·ह्
to·h
य्·अ
y·a
पि
pi
कौन्
kaun
ते
te

ya
,
,
पु
pu
रु
ru
षस्
ṣas

ya
वि
vi
पश्
paś
चि
ci
तः
taḥ

इन्द्रियाणि
indriyāṇi
प्रमाथीनि
pramāthīni
हरन्ति
haranti
प्रसभं
prasabhaṃ
मनः॥
manaḥ
इन्द्रियाणि
indriyāṇi
प्रमाथीनि
pramāthīni
,
,
हरन्ति
haranti
प्रसभं
prasabhaṃ
मनः
manaḥ

इन्
in
द्रि
dri
या
णि·प्
ṇi·p

ra
मा
थी
thī
नि
ni
,
,

ha
रन्
ran
ति·प्
ti·p

ra

sa
भं
bhaṃ

ma
नः
naḥ
(60)

Verse 61
तानि
tāni
सर्वाणि
sarvāṇi
संयम्य
saṃyamya
युक्त
yukta
आसीत
āsīta
मत्परः।
matparaḥ
तानि
tāni
सर्वाणि
sarvāṇi
संयम्य
saṃyamya
,
,
युक्त
yukta
आसीत
āsīta
मत्·परः
mat·paraḥ

ता
नि
ni
सर्
sar
वा
णि
ṇi
सं
saṃ
यम्
yam

ya
,
,
युक्
yuk

ta

ā
सी

ta
मत्
mat

pa
रः
raḥ

वशे
vaśe
हि
hi
यस्येन्द्रियाणि
yasyendriyāṇi
तस्य
tasya
प्रज्ञा
prajñā
प्रतिष्ठिता॥
pratiṣṭhitā
वशे
vaśe
हि
hi
यस्येन्द्रियाणि
yasyendriyāṇi
,
,
तस्य
tasya
प्रज्ञा
prajñā
प्रतिष्ठिता
pratiṣṭhitā


va
शे
śe
हि
hi
यस्
yas
येन्
yen
द्रि
dri
या
णि
ṇi
,
,
तस्
tas
य·प्
ya·p

ra
ज्ञा·प्
jñā·p

ra
तिष्
tiṣ
ठि
ṭhi
ता
(61)

Verse 62
ध्यायतो
dhyāyato
विषयान्पुंसः
viṣayānpuṃsaḥ
सङ्गस्तेषूपजायते।
saṅgasteṣūpajāyate
ध्यायतो
dhyāyato
विषयान्
viṣayān
पुंसः
puṃsaḥ
,
,
सङ्गस्
saṅgas
तेषूपजायते
teṣūpajāyate

ध्या
dhyā

ya
तो
to
वि
vi

ṣa
यान्
yān
पुं
puṃ
सः
saḥ
,
,
सङ्
saṅ
गस्
gas
ते
te
षू
ṣū

pa
जा

ya
ते
te

सङ्गात्सञ्जायते
saṅgātsañjāyate
कामः
kāmaḥ
कामात्क्रोधोऽभिजायते॥
kāmātkrodho'bhijāyate
सङ्गात्
saṅgāt
सञ्जायते
sañjāyate
कामः
kāmaḥ
,
,
कामात्
kāmāt
क्रोधो
krodho
ऽभिजायते
'bhijāyate

सङ्
saṅ
गात्
gāt
सञ्
sañ
जा

ya
ते
te
का
मः
maḥ
,
,
का
मात्
māt
क्रो
kro
धोऽ
dho'
भि
bhi
जा

ya
ते
te
(62)

Verse 63
क्रोधाद्भवति
krodhādbhavati
सम्मोहः
sammohaḥ
सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः।
sammohātsmṛtivibhramaḥ
क्रोधाद्
krodhād
भवति
bhavati
सम्मोहः
sammohaḥ
,
,
सम्मोहात्
sammohāt
स्मृति·विभ्रमः
smṛti·vibhramaḥ

क्रो
kro
धाद्
dhād

bha

va
ति
ti
सम्
sam
मो
mo
हः
haḥ
,
,
सम्
sam
मो
mo
हात्
hāt
स्मृ
smṛ
ति
ti
विभ्
vibh

ra
मः
maḥ

स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो
smṛtibhraṃśādbuddhināśo
बुद्धिनाशात्प्रणश्यति॥
buddhināśātpraṇaśyati
स्मृति·भ्रंशाद्
smṛti·bhraṃśād
बुद्धि·नाशः
buddhi·nāśaḥ
,
,
बुद्धि·नाशात्
buddhi·nāśāt
प्रणश्यति
praṇaśyati

स्मृ
smṛ
ति·भ्
ti·bh
रं
raṃ
शाद्
śād
बुद्
bud
धि
dhi
ना
शः
śaḥ
,
,
बुद्
bud
धि
dhi
ना
शात्
śāt
प्र
pra
णश्
ṇaś

ya
ति
ti
(63)

Verse 64
रागद्वेषवियुक्तैस्तु
rāgadveṣaviyuktaistu
विषयानिन्द्रियैश्चरन्।
viṣayānindriyaiścaran
राग·द्वेष·वियुक्तैस्
rāga·dveṣa·viyuktais
तु
tu
,
,
विषयान्
viṣayān
इन्द्रियैश्
indriyaiś
चरन्
caran

रा
ग·द्
ga·d
वे
ve/i>

ṣa
वि
vi
युक्
yuk
तैस्
tais
तु
tu
,
,
वि
vi

ṣa
या
न्·इन्
n·in
द्रि
dri
यैश्
yaiś

ca
रन्
ran

आत्मवश्यैर्विधेयात्मा
ātmavaśyairvidheyātmā
प्रसादमधिगच्छति॥
prasādamadhigacchati
आत्म·वश्यैर्
ātma·vaśyair
विधेयात्मा
vidheyātmā
,
,
प्रसादम्
prasādam
अधिगच्छति
adhigacchati

आत्
āt

ma
वश्
vaś
यैर्
yair
वि
vi
धे
dhe
यात्
yāt
मा
,
,
प्र
pra
सा

da
म्·अ
m·a
धि
dhi
गच्
gac

cha
ति
ti
(64)

Verse 65
प्रसादे
prasāde
सर्वदुःखानां
sarvaduḥkhānāṃ
हानिरस्योपजायते।
hānirasyopajāyate
प्रसादे
prasāde
सर्व·दुःखानाम्
sarva·duḥkhānām
,
,
हानिर्
hānir
अस्योपजायते
asyopajāyate

प्र
pra
सा
दे
de
सर्
sar

va
दुः
duḥ
खा
khā
नाम्
nām
,
,
हा
नि
ni
र्·अस्
r·as
यो
yo

pa
जा

ya
ते
te

प्रसन्नचेतसो
prasannacetaso
ह्याशु
hyāśu
बुद्धिः
buddhiḥ
पर्यवतिष्ठते॥
paryavatiṣṭhate
प्रसन्न·चेतसो
prasanna·cetaso
ह्य्
hy
आशु
āśu
,
,
बुद्धिः
buddhiḥ
पर्यवतिष्ठते
paryavatiṣṭhate

प्र
pra
सन्
san

na
चे
ce

ta
सो·ह्
so·h
य्·आ
y·ā
शु
śu
,
,
बुद्
bud
धिः
dhiḥ
पर्
par

ya

va
तिष्
tiṣ

ṭha
ते
te
(65)

Verse 66
नास्ति
nāsti
बुद्धिरयुक्तस्य
buddhirayuktasya

na
चायुक्तस्य
cāyuktasya
भावना।
bhāvanā
नास्ति
nāsti
बुद्धिर्
buddhir
अ·युक्तस्य
a·yuktasya
,
,

na
चायुक्तस्य
cāyuktasya
भावना
bhāvanā

नास्
nās
ति
ti
बुद्
bud
धि
dhi
र्·अ
r·a
युक्
yuk
तस्
tas

ya
,
,

na
चा
युक्
yuk
तस्
tas

ya
भा
bhā

va
ना


na
चाभावयतः
cābhāvayataḥ
शान्तिरशान्तस्य
śāntiraśāntasya
कुतः
kutaḥ
सुखम्॥
sukham

na
चाभावयतः
cābhāvayataḥ
शान्तिः
śāntiḥ
,
,
अ·शान्तस्य
a·śāntasya
कुतः
kutaḥ
सुखम्
sukham


na
चा
भा
bhā

va

ya
तः
taḥ
शान्
śān
तिः
tiḥ
,
,

a
शान्
śān
तस्
tas

ya
कु
ku
तः
taḥ
सु
su
खम्
kham
(66)

Verse 67
इन्द्रियाणां
indriyāṇāṃ
हि
hi
चरतां
caratāṃ
यन्मनोऽनुविधीयते।
yanmano'nuvidhīyate
इन्द्रियाणां
indriyāṇāṃ
हि
hi
चरताम्
caratām
,
,
यन्
yan
मनो
mano
ऽनुविधीयते
'nuvidhīyate

इन्
in
द्रि
dri
या
णां
ṇāṃ
हि
hi

ca

ra
ताम्
tām
,
,
यन्
yan

ma
नोऽ
no'
नु
nu
वि
vi
धी
dhī

ya
ते
te

तदस्य
tadasya
हरति
harati
प्रज्ञां
prajñāṃ
वायुर्नावमिवाम्भसि॥
vāyurnāvamivāmbhasi
तद्
tad
अस्य
asya
हरति
harati
प्रज्ञाम्
prajñām
,
,
वायुर्
vāyur
नावम्
nāvam
इवाम्भसि
ivāmbhasi


ta
द्·अस्
d·as

ya

ha

ra
ति·प्
ti·p

ra
ज्ञाम्
jñām
,
,
वा
युर्
yur
ना

va
म्·इ
m·i
वाम्
vām

bha
सि
si
(67)

Verse 68
तस्माद्यस्य
tasmādyasya
महाबाहो
mahābāho
निगृहीतानि
nigṛhītāni
सर्वशः।
sarvaśaḥ
तस्माद्
tasmād
यस्य
yasya
महा·बाहो
mahā·bāho
,
,
निगृहीतानि
nigṛhītāni
सर्वशः
sarvaśaḥ

तस्
tas
माद्
mād
यस्
yas

ya

ma
हा
बा
हो
ho
,
,
नि
नि
गृ
gṛ
ही
ता
नि
ni
सर्
sar

va
शः
śaḥ

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य
indriyāṇīndriyārthebhyastasya
प्रज्ञा
prajñā
प्रतिष्ठिता॥
pratiṣṭhitā
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः
indriyāṇīndriyārthebhyaḥ
,
,
तस्य
tasya
प्रज्ञा
prajñā
प्रतिष्ठिता
pratiṣṭhitā

इन्
in
द्रि
dri
या
णीन्
ṇīn
द्रि
dri
यार्
yār
थेभ्
thebh
यः
yaḥ
,
,
तस्
tas
य·प्
ya·p

ra
ज्ञा·प्
jñā·p

ra
तिष्
tiṣ
ठि
ṭhi
ता
(68)

Verse 69
या
निशा
niśā
सर्वभूतानां
sarvabhūtānāṃ
तस्यां
tasyāṃ
जागर्ति
jāgarti
संयमी।
saṃyamī
या
निशा
niśā
सर्व·भूतानाम्
sarva·bhūtānām
,
,
तस्यां
tasyāṃ
जागर्ति
jāgarti
संयमी
saṃyamī

या
नि
ni
शा
śā
सर्
sar

va
भू
bhū
ता
नाम्
nām
,
,
तस्
tas
यां
yāṃ
जा
गर्
gar
ति
ti
सं
saṃ

ya
मी

यस्यां
yasyāṃ
जाग्रति
jāgrati
भूतानि
bhūtāni
सा
निशा
niśā
पश्यतो
paśyato
मुनेः॥
muneḥ
यस्यां
yasyāṃ
जाग्रति
jāgrati
भूतानि
bhūtāni
,
,
सा
निशा
niśā
पश्यतो
paśyato
मुनेः
muneḥ

यस्
yas
यां
yāṃ
जाग्
jāg

ra
ति
ti
भू
bhū
ता
नि
ni
,
,
सा
नि
ni
शा
śā
पश्
paś

ya
तो
to
मु
mu
नेः
neḥ
(69)

Verse 70
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं
āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ
समुद्रमापः
samudramāpaḥ
प्रविशन्ति
praviśanti
यद्वत्।
yadvat
आपूर्यमाणम्
āpūryamāṇam
अ·चल·प्रतिष्ठम्
a·cala·pratiṣṭham
,
,
समुद्रम्
samudram
आपः
āpaḥ
प्रविशन्ति
praviśanti
यद्वत्
yadvat


ā
पूर्
pūr

ya
मा

ṇa
म्·अ
m·a

ca
ल·प्
la·p

ra
तिष्
tiṣ
ठम्
ṭham
,
,

sa
मुद्
mud

ra
म्·आ
m·ā
पः
paḥ
प्र
pra
वि
vi
शन्
śan
ति
ti
यद्
yad
वत्
vat

तद्वत्कामा
tadvatkāmā
यं
yaṃ
प्रविशन्ति
praviśanti
सर्वे
sarve

sa
शान्तिमाप्नोति
śāntimāpnoti

na
कामकामी॥
kāmakāmī
तद्वत्
tadvat
कामा
kāmā
यं
yaṃ
प्रविशन्ति
praviśanti
सर्वे
sarve
,
,

sa
शान्तिम्
śāntim
आप्नोति
āpnoti

na
काम·कामी
kāma·kāmī

तद्
tad
वत्
vat
का
मा
यं
yaṃ
प्र
pra
वि
vi
शन्
śan
ति
ti
सर्
sar
वे
ve
,
,

sa
शान्
śān
ति
ti
म्·आप्
m·āp
नो
no
ति
ti

na
का

ma
का
मी
(70)

Verse 71
विहाय
vihāya
कामान्यः
kāmānyaḥ
सर्वान्पुमांश्चरति
sarvānpumāṃścarati
निःस्पृहः।
niḥspṛhaḥ
विहाय
vihāya
कामान्
kāmān
यः
yaḥ
सर्वान्
sarvān
,
,
पुमांश्
pumāṃś
चरति
carati
निः·स्पृहः
niḥ·spṛhaḥ

वि
vi
हा

ya
का
मान्
mān
यः
yaḥ
सर्
sar
वान्
vān
,
,
पु
pu
मां
māṃ
श्·च
ś·ca

ra
ति
ti
निः
niḥ
स्पृ
spṛ
हः
haḥ

निर्ममो
nirmamo
निरहङ्कारः
nirahaṅkāraḥ

sa
शान्तिमधिगच्छति॥
śāntimadhigacchati
निर्·ममो
nir·mamo
निर्·अहङ्कारः
nir·ahaṅkāraḥ
,
,

sa
शान्तिम्
śāntim
अधिगच्छति
adhigacchati

निर्
nir

ma
मो
mo
नि
ni

ra
हङ्
haṅ
का
रः
raḥ
,
,

sa
शान्
śān
ति
ti
म्·अ
m·a
धि
dhi
गच्
gac

cha
ति
ti
(71)

Verse 72
एषा
eṣā
ब्राह्मी
brāhmī
स्थितिः
sthitiḥ
पार्थ
pārtha
नैनां
naināṃ
प्राप्य
prāpya
विमुह्यति।
vimuhyati
एषा
eṣā
ब्राह्मी
brāhmī
स्थितिः
sthitiḥ
पार्थ
pārtha
,
,
नैनां
naināṃ
प्राप्य
prāpya
विमुह्यति
vimuhyati


e
षा
ṣā
ब्राह्
brāh
मी
स्थि
sthi
तिः
tiḥ
पार्
pār

tha
,
,
नै
nai
नां
nāṃ
प्राप्
prāp

ya
वि
vi
मुह्
muh

ya
ति
ti

स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि
sthitvāsyāmantakāle'pi
ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति॥
brahmanirvāṇamṛcchati
स्थित्वास्याम्
sthitvāsyām
अन्त·काले
anta·kāle
ऽपि
'pi
,
,
ब्रह्म·निर्वाणम्
brahma·nirvāṇam
ऋच्छति
ṛcchati

स्थित्
sthit
वास्
vās
या
म्·अन्
m·an

ta
का
लेऽ
le'
पि
pi
,
,
ब्रह्
brah

ma
निर्
nir
वा

ṇa
म्·ऋच्
m·ṛc

cha
ति
ti
(72)

Chapter 2 Colophon

oṃ
तत्सत्।
tatsat.
इति
iti
श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu
ब्रह्मविद्यायां
brahmavidyāyāṃ
योगशास्त्रे
yogaśāstre
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde
साङ्ख्ययोगो
sāṅkhyayogo
नाम
nāma
द्वितीयोऽध्यायः॥
dvitīyo'dhyāyaḥ.

oṃ
तत्सत्।
tatsat.

इति
iti
श्रीमद्·भगवद्·गीतासूपनिषत्सु
śrīmad·bhagavad·gītāsūpaniṣatsu

ब्रह्म·विद्यायां
brahma·vidyāyāṃ
योग·शास्त्रे
yoga·śāstre

श्री·कृष्णार्जुन·संवादे
śrī·kṛṣṇārjuna·saṃvāde


साङ्ख्य·योगो
sāṅkhya·yogo
नाम
nāma


द्वितीयो
dvitīyo
ऽध्यायः
'dhyāyaḥ

ओं
oṃ
तत्
tat
सत्
sat

.

i
तिश्
tiś
री
मद्
mad

bha

ga
वद्
vad
गी
ता
सू

pa
नि
ni
षत्
ṣat
सु
su
,
,
ब्रह्
brah

ma
विद्
vid
या
यां
yāṃ
यो
yo

ga
शास्
śās
त्रे
tre
,
,
श्री
śrī
कृष्
kṛṣ
णार्
ṇār
जु
ju

na
सं
saṃ
वा
दे
de
,
,
साङ्
sāṅ
ख्य
khya
यो
yo
गो
go
ना

ma
,
,
द्वि
dvi
ती
यो·ऽध्
yo·'dh
या
यः
yaḥ
(end)

Now you should practice reading these same verses in their original संस्कृत form.

अथ द्वितीयोऽध्यायः।
सञ्जय उवाच।
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्।
विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः॥१॥
श्रीभगवानुवाच।
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन॥२॥
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप॥३॥
अर्जुन उवाच।
कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन॥४॥
गुरूनहत्वा हि महानुभावाञ्छ्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुञ्जीय भोगान्रुधिरप्रदिग्धान्॥५॥
न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः।
यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः॥६॥
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसम्मूढचेताः।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्॥७॥
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्।
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम्॥८॥
सञ्जय उवाच।
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः। (परन्तप)
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह॥९॥
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१०॥
श्रीभगवानुवाच।
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः॥११॥
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम्॥१२॥
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥१३॥
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः।
आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥१४॥
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते॥१५॥
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः॥१६॥
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम्।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति॥१७॥
अन्तवन्त इमेदेहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः।
अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत॥१८॥
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥१९॥
न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वाभविता वा न भूयः।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥२॥
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम्।
कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्॥२१॥
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही॥२२॥
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः।
न चैनंक्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः॥२३॥
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः॥२४॥
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि॥२५॥
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम्।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि॥२६॥
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि॥२७॥
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥२८॥
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित्॥२९॥
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि॥३०॥
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि।
धर्म्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते॥३१॥
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम्।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम्॥३२॥
अथ चेत्त्वमिमं धर्म्यं सङ्ग्रामं न करिष्यसि।
ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्स्यसि॥३३॥
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम्।
सम्भावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते॥३४॥
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः।
येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्॥३५॥
अवाच्यवादांश्च बहून्वदिष्यन्ति तवाहिताः।
निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्॥३६॥
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम्।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः॥३७॥
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि॥३८॥
एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु।
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि॥३९॥
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्॥४०॥
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्॥४१॥
यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः॥४२॥
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम्।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति॥४३॥
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम्।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते॥४४॥
त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्॥४५॥
यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके।
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः॥॥४६॥
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि॥४७॥
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते॥४८॥
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनञ्जय।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः॥॥४९॥
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्॥५०॥
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्॥५१॥
यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति।
तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च॥५२॥
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि॥५३॥
अर्जुन उवाच।
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम्॥५४॥
श्रीभगवानुवाच।
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान्।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते॥५५॥
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते॥५६॥
यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम्।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५७॥
यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥५८॥
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते॥५९॥
यततो ह्यपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः।
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः॥६०॥
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६१॥
ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते।
सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते॥६२॥
क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः।
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति॥६३॥
रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन्।
आत्मवश्यैर्विधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति॥६४॥
प्रसादे सर्वदुःखानां हानिरस्योपजायते।
प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते॥६५॥
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम्॥६६॥
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि॥६७॥
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता॥६८॥
या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी।
यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः॥६९॥
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥७०॥
विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः।
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति॥७१॥
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति।
स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति॥७२॥
ओ तत्सत्।
इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे साङ्ख्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्यायः॥

***** Sanskrit Reading Tutor *****